Qırımtatar tili

QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI
(Qırımtatarca saifesinden yollandı)
Jump to navigation Jump to search
Qırımtatar tili
Memleketler: Rusiye, Ukraina, Özbekistan, Türkiye, Romaniya, Bulğaristan
Laf etken sayısı: sabıq ŞSCBde 500 000-ge yaqın
Sınıflaştırma
Kategoriya: Avrasiya tilleri
Altay tilleri
Türkiy tiller
Qıpçaq tilleri, Oğuz tilleri
Qırımtatar tili
Elifbe: latin elifbesi, kiril elifbesi
Til kodları
ISO 639-1: yoq
ISO 639-2: crh
ISO 639-3: crh
Qırımtatar tiliniñ darqalması, 1930

Qırımtatar tili (Qırım tili[1][2] olaraq zemaneuiy edebiyatta da belli) – qırımtatarlarnıñ tilidir, Altay til ailesindeki (gipoteza) türkiy tillerdeki qıpçaq gruppasından biri. Yazı tili latin ue kiril urupatlarınıñ esasındadır.

Demograpiya[deñiştir | kodunı deñiştir]

Sabıq ŞSCB territoriyasındaki qırımtatarca lap etkenlerniñ umumiy sayısı tahminen 350 biñ kişi, olardan 250 biñ kişi Qırımda otura. Bulğaristan ue Romaniyada — 30 biñge yaqın. Türkiyedeki qırımtatarca lap etkenlerniñ sayısı aqqında işançlı malümat yoq.

Şiueler[deñiştir | kodunı deñiştir]

Qırımtatarlar üç subetnik gruppasından er birisiniñ (tatlar, noğaylar ue yalıboylular) öz şiuesi bar.

  • Yalıboylu (cenübiy) şiuesi oğuz tillerine mensüp ue türk tiline pek yaqındır. İşbu şiue türkçeniñ şiuelerine baqqanda edebiy türkçeden az parqlı. Yalıboylu şiuesiniñ daa da böyle hususiyeti bar ki, onda bayağı yunan ue bir qaç italyan alınmaları bar.
  • Çöl (şimaliy, noğay) şiuesinde noğaylar lap eteler, o qıpçaq tillerine mensüp olıp qaraçay-balqar, noğay ue qumıq tillerine yaqın. Çöl şiuesinde Romaniyadaki, Bulğaristandaki qırımtatarlar em de Türkiyedeki qırımtatarlarnıñ çoqusı lap eteler.
  • Eñ ziyade darqalğan orta yolaq (tat) şiuesinde Qırım dağ ue dağ aldı rayonlarından çıqmalar lap eteler. Bu şiue yuqarıda añılğan eki şiue içün arasındakidir. Onda em qıpçaq, em de oğuz hususiyetleri meucut. Şimdiki edebiy qırımtatar tiliniñ esasıdır. Oğuzlaşmasına baqmadan orta yolaq şiuesi kuman tiliniñ deuamıdır, bu tilde XIu asırda Qırımda lap ettiler (Codex Cumanicus yazı abidesi yazılğan tildir).

Etnolektler[deñiştir | kodunı deñiştir]

Bazı alimler Qırım Hanlığınıñ territoriyasında teşkil olğan diger milletlerniñ türkiy tillerini qırımtatar tiliniñ etnolektleri olaraq köreler. Bular qaray tiliniñ Qırım şiuesi, qırımçaq ue urum tilleri. Qaray tiliniñ qırım uariantı ue qırımçaq tili edebiy qırımtatar tilinden tek telâppüz bazı hususiyetlerinen ue iurit alınmalarınen parqlana. Yuqarıda yazılğan etnolektlerge köre urum tili qırımtatar tilinden ziyade parqlana. Urum tilinde çoq yunan alınması ue qırımtatarcada meucut olmağan mahsus sesler bar. Qaraylar, qırımçaqlar ue urumlar öz tilleri mustaqil dep israr eteler.

Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]

Qırımtatarcanıñ üç şiuesi esasen Orta asırlar deuamında Qırımnıñ türkiy tillerde lap etken ealisiniñ qıpçaq ue oğuz lehçeleri esasında şekillendi. Qırımtatarcanıñ şiueleri aralarında büyük parq olğanı qırımtatar halqınıñ etnogenezi mürekkep olğanınen añlatıla (etnogenezde bir çoq türkiy ue türkiy olmağan halq iştirak etti).

Qırımtatar tiliniñ zemaneuiy tarihı XIX asır soñunda meşur maaripçi İsmail Gaspralı paaliyeti ile başlandı. Qırım Rus İmperiyasi terkibine kirsetilgeninden berli qırımtatar medeniyeti bir asır tüşkün alda bulunmaqta edi. Gasprinskiy onıñ yañıdan yaratıluuına yardım etti. Aslında Gasprinskiy qırımtatar edebiy tilini yarattı. Şu tilniñ esası yalıboylu şiuesi edi.

1928 senesi Qırımda ötkerilgen tilşınaslıq konperentsiyası orta yolaq şiuesi esasında yañı edebiy til yaratmağa qarar çıqardı, çünki işbu şiue tatlardan başqa em noğaylar, em de yalı boylular içün añlayışlıdır.

Tasnip meseleleri[deñiştir | kodunı deñiştir]

Adeti üzre qırımtatar tilini qıpçaq-kuman gruppasına kirseteler. Aynı şu gruppağa qaraçay-balqar, qumıq ue qaray tilleri kireler. paqat euel qayd etilgenine köre orta yolaq şiuesi (edebiy tilniñ esası) qıpçaqnen oğuz tilleri arasındakidir, bu sebepten böyle tasnip o qadar korrekt degil.

Urupat ue ponetika[deñiştir | kodunı deñiştir]

1928 senesine qadar qırımtatar tili içün arap urupatı, 1928-den 1939 senesine qadar latin (“yañı türk elipbesi” (YTE), Yañalip olaraq belli), 1939 senesinden berli — kiril urupatı qullanıldi. 1990 senelerinden berli 1997 senesi Qırım Yuqarı Şurası qararınen tasdıq etilgen latin urupatına yauaş-yauaş keçüu yapılmaqta. İşbu urupat 1930 seneleri qullanılğan urupattan parqlana, onıñ aslı – Q ile Ñ ilâue ariplerli türk urupatıdır. Şimdiki zamanda em kirill, em de latin urupatları qullanılalar. Şunı qayd etmek kerek ki, internette esasen latin urupatı işletile, paqat kitaplar, mecmualar ue ilâhre ekseriy allarda kirill urupatınen basıla.

Qırımtatar latin elipbesi[deñiştir | kodunı deñiştir]

A a B b C c Ç ç D d E e F f G g
Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m
N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s
Ş ş T t U u Ü ü V v Y y Z z
 â işareti ayrı bir arip degil de, ögünde turğan tutuq sesni yımşatuu işareti olaraq qullanılır.

Telâppuz[deñiştir | kodunı deñiştir]

IPA
а b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n ñ o ö p q r s ş t u ü v y z
[a] [b] [ʤ] [ʧ] [d] [e] [f] [g] [ʁ] [x] [ɯ] [i], [ɪ] [ʒ] [k] [l] [m] [n] [ŋ] [o] [ø] [p] [q] [r] [s] [ʃ] [t] [u] [y] [v], [w] [j] [z]
İ arpi söz başında ue y arpiniñ ögünde ince aytıla, [i]; qalğan allarda ise [ɪ]. [3]

Qırımtatar kiril elipbesi[deñiştir | kodunı deñiştir]

А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Е е Ё ё
Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м
Н н Нъ нъ О о П п Р р С с Т т У у
Ф ф Х х Ц ц Ч ч Дж дж Ш ш Щ щ Ъ ъ
Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
гъ, къ, нъ ue дж ayrı ariplerdir (sözlerni elipbe tertibinen sıralau içün müimdir, misal olaraq luğatlarda).

Qırımtatar KHu[deñiştir | kodunı deñiştir]

Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]

Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]

  1. Озенбашлы Э., Умеров М. Русча-къырымджа окъув лугъаты. Акъмесджит: Оригинал-М, 2008. ISBN 978-966-8933-27-1
  2. Э. Озенбашлы Къырымджа лаф этейик. Лакъырды китабы. Акъмесджит: Доля, 2004. ISBN 966-8584-69-4
  3. Abibulla Seit-Celil, 2020. Qırımtatar tili. Ögretici kitap.
Türkiy tiller
Bulğar gruppası Çuvaş tili | Hazar tili* | Hun tili* | Türkiy Avar tili* | Türkiy Bulğar tili*
Qarluq (Çağatay) gruppası Ayni tili | Çağatay tili* | İli Türk tili | Lop tili | Özbek tili | Qarahanid tili* | Uyğur tili
Qıpçaq gruppası Altay tili 1 | Başqırt tili | Kuman tili* | Noğay tili | Qadimiy Qıpçaq tili* | Qaraçay-Balqar tili | Qaray tili | Qaraqalpaq tili | Qazah tili | Qırğız tili 1 | Qırımçaq tili | Qırımtatar tili1 | Qumıq tili | Sibir tili | Qazantatar tili | Urum tili
Oğuz gruppası Afşar tili | Azerbaycan tili | Becenek tili* | Ğağauz tili | Horasan Türkiy tili | Osmanlı tili* | Qaşqay tili | Qırımtatar tili1 | Salar tili | Türk tili | Türkmen tili | Urum tili1
Haqas-Altay gruppası Altay tilleri: Cenübiy Altay tili, Şimaliy Altay tili | Çulım tili | Fuyu Qırğız tili | Haqas tili | Qadimiy Qırğız tili* | Qadimiy Uyğur tili* | Yuğur tili | Şor tili
Sayan gruppası Sоyоt Tsatan tili | Tofa tili | Tuva tili
Saha gruppası Dolgan tili | Saha tili
Argu gruppası Halac tili
İzaat: * Ölü tiller