Noğay tili

QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI
Jump to navigation Jump to search
Noğay tili
Memleketler: Rusiye, Türkiye, Romaniya
Regionlar: Dağıstan
Laf etken sayısı: sabıq ŞSCBde 87 100-ge yaqın
Sınıflaştırma
Kategoriya: Avrasiya tilleri
Altay tilleri
Türkiy tiller
Qıpçaq tilleri
Noğay tili
Elifbe: kiril elifbesi
Til kodları
ISO 639-1: yoq
ISO 639-2: nog
ISO 639-3: nog
Noğayca laf etilgen yeri 7 raqamınen belgilengen

Noğay tilinoğaylarnıñ tilidir, Altay til ailesindeki türkiy tillerge mensüp. Yazı tili kiril urufatı esasındadır.[1] Dağıstannıñ devlet tili. Rusiyede 87,1 biñ adam noğay tilinde laf ete.

Yazı[deñiştir | kodunı deñiştir]

1928 evel arap yazı qullanıldı, soñra — latin, 1938 soñ — kiril. Zemaneviy elifbe 1950 s. tasdıqlanğan.

Şiveler[deñiştir | kodunı deñiştir]

Noğay tiliniñ üç şivesi bardır:

  1. noğay şivesi (Stavropol ülkesi);
  2. qaranoğay şivesi (Dağıstan);
  3. aqnoğay şivesi (Qaraçay-Çerkesiya)

Elifbe[deñiştir | kodunı deñiştir]

Arap[deñiştir | kodunı deñiştir]

Arap arifleriniñ episinen beraber özgün noğay sesleri içün bir qaç ilâve işaret bar edi:
ڮ, ۇ, ۋ, پ, ںُ, چ, ژ , گ
.[2]

Kiril[deñiştir | kodunı deñiştir]

А а Аь аь Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к
Л л М м Н н Нъ нъ О о Оь оь П п Р р С с Т т У у Уь уь Ф ф
Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Latin[deñiştir | kodunı deñiştir]

1928 senesi bütünittifaq latinizatsiya leyhası çerçivesinde latin esasındaki noğay elifbesi yaratılğan. Onıñ müellifi oca Abdulhamid Şerşenbiy oğlu Canibekov edi. Bu elifbede şöyle arifler bar edi: a, в, ç, d, e, ә, f, g, ƣ, i, k, l, m, n, ꞑ, o, ө, p, q, r, s, ş, t, u, y, j, ь, z, v. 1929 bu elifbege esaslanğan "Noğay elifbesi" kitabı çıqtı.


1936 s. taba noğay elifbesi şöyle edi [3]:

A a B в C c D d E e F f G g Ƣ ƣ I i J j K k
L l M m N n Ꞑ ꞑ O o Ө ө P p Q q R r S s Ş ş
Ꞩ ꞩ T t U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ Ь ь

Elibelerniñ kelişik cedveli[deñiştir | kodunı deñiştir]

Кир. Лат. Кир. Лат. Кир. Лат. Кир. Лат. Кир. Лат.
А а A a Ё ё (Jo jo) Л л L l С с S s Ш ш Ş ş
Аь Аь Ə ə Ж ж Ƶ ƶ М м M m Т т T t Щ щ -
Б б B в (Дж дж) Ç ç Н н N n У у U u Ъ ъ '
В в V v З з Z z Нъ нъ Ꞑ ꞑ Уь уь Y y Ы ы Ь ь
Г г G g И и I i, I̡ ı̡ О о O o Ф ф F f Ь ь -
Гъ гъ Ƣ ƣ Й й J j Оь оь Ө ө Х х X x, H h Э э E e
Д д D d К к K k П п P p Ц ц Ꞩ ꞩ Ю ю (Ju ju)
Е е E e, (Je je) Къ къ Q q Р р R r Ч ч C c Я я (Ja ja)

Noğay KHV[deñiştir | kodunı deñiştir]

Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]

  1. Noğay tili
  2. Р.С. Гиляревский, В.С. Гривнин "Определитель языков мира по письменностям"
  3. статья|автор=С. А. Калмыкова|заглавие=Алфавит ногайского языка|язык=ru|издание=Вопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1972|страницы=118-125
Türkiy tiller
Bulğar gruppası Çuvaş tili | Hazar tili* | Hun tili* | Türkiy Avar tili* | Türkiy Bulğar tili*
Qarluq (Çağatay) gruppası Ayni tili | Çağatay tili* | İli Türk tili | Lop tili | Özbek tili | Qarahanid tili* | Uyğur tili
Qıpçaq gruppası Altay tili 1 | Başqırt tili | Kuman tili* | Noğay tili | Qadimiy Qıpçaq tili* | Qaraçay-Balqar tili | Qaray tili | Qaraqalpaq tili | Qazah tili | Qırğız tili 1 | Qırımçaq tili | Qırımtatar tili1 | Qumıq tili | Sibir tili | Qazantatar tili | Urum tili
Oğuz gruppası Afşar tili | Azerbaycan tili | Becenek tili* | Ğağauz tili | Horasan Türkiy tili | Osmanlı tili* | Qaşqay tili | Qırımtatar tili1 | Salar tili | Türk tili | Türkmen tili | Urum tili1
Haqas-Altay gruppası Altay tilleri: Cenübiy Altay tili, Şimaliy Altay tili | Çulım tili | Fuyu Qırğız tili | Haqas tili | Qadimiy Qırğız tili* | Qadimiy Uyğur tili* | Yuğur tili | Şor tili
Sayan gruppası Sоyоt Tsatan tili | Tofa tili | Tuva tili
Saha gruppası Dolgan tili | Saha tili
Argu gruppası Halac tili
İzaat: * Ölü tiller