Qırım Hanlığı

QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI
Jump to navigation Jump to search
Qırım Hanlığı

Taht-i Qırım ve Deşt-i Qıpçaq[1]
1441 – 1783
Bayraq Tuğra
Bayraq Tuğra
Qırım Hanlığı haritada
1550 senesinde Qırım Hanlığı
Paytaht Bağçasaray
Resmiy til Eski qırımtatar tili
Resmiy din İslâm
Devlet qurumı Tabaqa-temsiliy monarhiya
Hanlar
 - ilk: 1441 – 1456 I Hacı Geray
 - soñki: 1782–1783 Şahin Geray

Qırım Hanlığı, öz ve doğru adı — Taht-i Qırım ve Deşt-i Qıpçaq[1] — tarihiy Qırımtatar devleti. Avropada «Küçük Tatariyası», «Perekop Tatariyası» ve «Avropa Tartariyası» adlarınen de belli edi. 1441 s. peyda olıp 1783 s. Rusiye tarafından zapt etildi. Qırım Hanlığında üküm sürgen hanlar Geray sülâlesinden edi. Şu devletniñ tuğra — üçtane qara aqbaba[2][3].

Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]

Peyda oluv[deñiştir | kodunı deñiştir]

Qırım Hanlığı rus tarihçılığında Altın Ordu (rusça Золотая Орда) olaraq belli olğan Uluğ Ulus devleti zayıflaşqanınen peyda oldı. 1441 senesi Melek Hacı Geray han Qırım ulusınıñ mustaqilligini ilân etti, soñ Qazan (Bulğar), Sibir ve Hacı Tarhan ulusları da öyle yaptılar. Qırım Hanlığı Uluğ Ulus ve Deşt-i-Qıpçaq halef olğan edi.

Quvetleşüv[deñiştir | kodunı deñiştir]

Or Qapı - qırımtatar kermeni

Osmanlı devletinen munasebetleri[deñiştir | kodunı deñiştir]

Qırım Hanlığı Osmanlı Devletiniñ vassalı iç bir vaqıt olmadı[4]. Qırım ve Türkiye tek ittifaqdaşlar oldılar; onıñnen beraber Osman devletnıñ sultan musulmanlı halif olğan içün bazı zayıf Qırımnıñ hanlarğa ezmep almadı. Lâkin, çoqusı allarda, hanlar sultnlarğa boysunmadılar, çünki olar (Qırımnıñ hanları) Çingizidler oldılar, osmanlı sultanlar ise yoq.

Cenkleri[deñiştir | kodunı deñiştir]

Qırım — Moskoviye (Rusiye) cenkleri[deñiştir | kodunı deñiştir]

Qırım ve Moskoviye, soñ Rusiye, sıq cenkleştıler. Lâkin başta Moskoviya Qırımnıñ em yahşı ittifaqdaş olğan edi.

Qırım — Lehistan cenkleri[deñiştir | kodunı deñiştir]

Ukrainağa yardım etüv[deñiştir | kodunı deñiştir]
Ukraina getmanı Bogdan Hmelnitskiy ve Qırım hanı III İslâm Geray namaz qılalar

Ukraina getmanı Bogdan Hmelnitskiy Lehistan (Köral) devletinen cenkleşkende inayetini sorap Qırım hanına mektüp yazğan edi. O zaman Qırım hanı olğan III İslâm Geray red etmedi. İslâm Geraynıñ sayeñizde Hmelnitskiy ğalip çıqtı. 1654 s. Pereyaslav radası oldı, ve, Ukrainanıñ qazaqlar stegende, Ukraina Rusiyege kırdı.

Rusiyeniñ Qırımğa ekspansiyasi[deñiştir | kodunı deñiştir]

1736 s. Rusiyeniñ Qırımnı istilâ etkeni[deñiştir | kodunı deñiştir]

Rusiye ordularnıñ yoları
Zemin[deñiştir | kodunı deñiştir]

Feldmarşal Minihniñ reberlikte Rus ordusınıñ baskınından evel, Türk Sultan Qırımnıñ Hanıñı, I Qaplan Gerayñı, Persistanda oğa yardım etmege soradı. Çoq aqıllı bir han olğan Qaplan Geray, sultanğa yazdı ki, Rusiye Qırımğa ordunıñ yoq olğanda faydalanacaq ve, belki, istilâ ettecek — han izaatnamege ıntılmadı. Lâkin Sultan, qaysı halifenen da oldı, Persistanğa ketmege çoq talap etti ve Qaplan Geray, zayıf bir Türk sulatanıñ añqav teklifni qabul etmek kerek oldı.

Rusiyeniñ baskını. Qırımnıñ yıqıluv.[deñiştir | kodunı deñiştir]

1783 s. Rusiye İmperiyasınıñ Qırımnı zapt etkeni[deñiştir | kodunı deñiştir]

1782 s. Şahin Geray em ağır vaqıtta ekinci kerede Qırımñın tahtqa çıqtı[5]. Rusiye 1783 s. Qırım Hanlığını zapt etti, amma soñki qırımtatar han tahtını terk etmedi ve rus saiplik aqqı Qırımda tanımadı. Iç bir vesiqalarnı ya da isbatlarını ki Şahin Geray inkâr etti yoq.

Tarihnı yañıdan yazılması[deñiştir | kodunı deñiştir]

Qırım Hanlığını zapt etken soñ, Klüçevskiy, Qaramzin, Solovyov kibi rus tarihçıları Qırım Hanlığını "aydut devleti" olaraq köstermek içün tarihını yañıdan yazmağa başladılar. 1944 s. olğan qırımtatar sürgünliginden soñ bu esnas daa intensiv oldı.

Arbiy iş[deñiştir | kodunı deñiştir]

İqtisat[deñiştir | kodunı deñiştir]

İhtar[deñiştir | kodunı deñiştir]

  1. Zaytsev İ. V. Крымское ханство: вассалитет или независимость?//Османский мир и османистика. Сборник статей к 100-летаю со дня рождения A.C. Тверитиновой (1910-1973)
  2. Zaytsev İ. V. Где останавливались крымские послы в Москве и московские послы при дворе крымского хана в XVI веке?

Atıfler[deñiştir | kodunı deñiştir]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons saytında
Qırım Hanlığı ile bağlı kategoriya bar.
  1. 1,0 1,1 Domanovskiy A. M.Осколок Золотой Орды, или Загадки рождения Крымского ханства
  2. Le monde ou La géographie universelle : contenant les descriptions, les cartes, et le blason, des principaux païs du monde. Duval, Pierre. 1676 Şablon:Ref-fr
  3. «Всемирная география» Дюваля Д"Абвиля (rus.)
  4. Зайцев И. В. Крымское ханство: вассалитет или независимость? // Османский мир и османистика. Сборник статей к 100-летию со дня рождения А.С. Тверитиновой (1910-1973). М., 2010. С. 288-298.
  5. Gayvoronski О. "Созвездие Гераев". Aqmescit: Доля, 2003. – 107 saifesi