III İslâm Geray

III İslâm Geray
III İslâm Geray
Doğğan künü	1604
Doğğan yeri	Bağçasaray;
Ölgen künü	İyün 1654
Ölgen yeri	Bağçasaray;
Memleketi	Qırım Hanlığı;
Zenaatı	askeriy hadim, idareci
Baba	I Selâmet Geray
Avtograf
	Wikimedia Commons saytındaki; Multimedia fayllar

III İslâm Geray (arap urufatında: ٣ اسلام كراى‎; 1604 — 1654) — 1644–1654 seneleri Qırım hanı. I Selâmet Geraynıñ oğludır. Kiçik qardaşı IV Mehmed Geraynıñ eki hanlığı arasında üküm sürdi.

Yaşlığı

1629 senesi Lehistanğa yapılğan seferde esir tüşti. Esirlikte yedi yıl qaldı. Azat etilgen soñ Osmanlı Devletiniñ topraqlarına yerleşti.

1637 senesi ağası I Bahadır Geray han olğanda İslâm Geraynı qalğa tayin etti. 1641 senesi Bahadır Geray ölgen soñ, İslâm Geray tahtqa çıqmağa istedi. Amma Osmanlı sarayı onıñ kiçik qardaşı Mehmed Geraynı han etip tayinledi. İslâm Geray Qırımdan ketti. Daa soñra Rodos adasına sürgün etildi.^[4]

Tahtqa çıquvı ve devlet işleri

1644 senesi Osmanlı padişası I İbrahim IV Mehmed Geraynı tahttan tüşürip, yerine İslâm Geraynı tayin etti. Yañı han kiçik qardaşı Qırım Geraynı qalğa, qardaşı Mubarek Geraynıñ oğlu Ğazı Geraynı ise nureddin yaptı.

İslâm Geray devlet işlerinde hızmette köterilgen adamlarnıñ yardımına tayandı. Vezir Sefer Ğazı Ağa olarnıñ arasında edi. Hanlığınıñ ilk seneleri qalğa Qırım Geray ile Sefer Ğazı Ağa arasında ihtilâf çıqtı. Vezir vazifesinden alındı. Sefer Ğazı Ağağa yardım etken beyler hanğa qarşı çıqtı. 1645–1647 seneleri silâlı çarpışuvlar oldı. Soñunda han beylerniñ talabını qabul etip, Sefer Ğazı Ağanı vazifesine qaytardı.^[4]

İslâm Geray «tamğa aqçası» adlı bergini lâğu etti.^[4] Öz parasına çeşmeler, suv yolları, amamlar ve qaleler qurdurıp, eskilerini tamir ettirdi.

Ukraina qazaqlarınen ittifaqı

1648 senesi İslâm Geray Zaporog qazaqlarınıñ getmanı Bogdan Hmelnitskiynen Lehistan-Litvaniya devletine qarşı arbiy ittifaq qurdı. Han Lehistanı zayıflatmaq ve Qırımnıñ şimal sıñırında dost bir qazaq devleti olmasını istey edi.

1649 senesi han qazaqlarnen beraber Zbaraj qamaçavında ve Zboriv yanındaki uruşta iştirak etti. Zborivde Lehistan ordusı ağır vaziyetke tüşti. İslâm Geray qıral II Yan Kazimirnen muzakereler yaptı. Hannıñ aracılığınen qazaqlar ve Lehistan arasında Zboriv añlaşması tizildi.^[4]

1651 senesi İslâm Geray ve Hmelnitskiy Beresteçko yanındaki uruşta kene beraber areket etti. Uruş vaqtında Qırım askerleri meydandan çekildi. Qazaq ordusı ise mağlübiyetke oğradı.^[5]

İttifaqdaşlarnıñ maqsatları er vaqıt bir-birine uyğun kelmey edi. Arbiy seferler vaqtında tınç yaşağan adamlar da esir alınıp, Qırımğa ketirile edi. Esir aluv ve yağmalavlar qazaqlarnen munasebetlerni boza edi.^[5]

Lehistanğa yaqınlaşuvı

1653 senesi Qırım ve qazaq askerleri Jvanets yanında Lehistan ordusını qamaçavğa aldı. Dekabr ayında İslâm Geray Hmelnitskiyniñ iştiraki olmadan II Yan Kazimirnen ayrı bir añlaşma yaptı. Han çoq aqça aldı ve arbiy areketlerni toqtattı. Bundan soñ qazaqlar da qamaçavnı toqtatmağa mecbur oldı.^[6]

1654 senesi Pereyaslav şurasında qazaq reberleri Moskva çarınıñ akimiyetini tanıdı. Bu, Şarqiy Avropada quvetlerniñ nisbetini deñiştirdi. Qırım Hanlığı Lehistanğa yaqınlaşıp, Moskva devletine qarşı ittifaqqa keçti. İslâm Geraydan soñ IV Mehmed Geray Lehistanğa yardım etüv siyasetini devam ettirdi.^[5]

Ölümi

III İslâm Geray 1654 senesi Bağçasarayda vefat etti. Hansaray mezarlığındaki bir dürbede defin etildi. Onıñ yerine IV Mehmed Geray kene han oldı.

Tüpyazılar

↑ Khan of the Crimea İslâm Giray III // Faceted Application of Subject Terminology
↑ Islam // MAK (польск.)
1 2 3 4 Мякотин В. А. Ислам-Гирей III (rus.) // Энциклопедический словарь — СПб: Брокгауз — Ефрон, 1894. — Т. XIII. — С. 387—388.
1 2 3 4 Halil İnalcık. İslâm Giray III (tr). TDV İslâm Ansiklopedisi (2001).
1 2 3 Панашенко В. В. Іслам-Гірей III // [https://www.history.org.ua/?termin=Islam_Girey_III Енциклопедія історії України]. — Київ: Наукова думка, 2005. — Vol. 3. — P. 543.
↑ Дзира Я. І. Жванецька облога 1653(ukr.). Енциклопедія історії України (2005).

[_c911818e880216ae-1] Khan of the Crimea İslâm Giray III // Faceted Application of Subject Terminology

[_8b3c08cbf8f220f9-2] Islam // MAK (польск.)

[_18016d0abc7a6d7f-3] 1 2 3 4 Мякотин В. А. Ислам-Гирей III (rus.) // Энциклопедический словарь — СПб: Брокгауз — Ефрон, 1894. — Т. XIII. — С. 387—388.

[inalcik-4] 1 2 3 4 Halil İnalcık. İslâm Giray III (tr). TDV İslâm Ansiklopedisi (2001).

[panashenko-5] 1 2 3 Панашенко В. В. Іслам-Гірей III // [https://www.history.org.ua/?termin=Islam_Girey_III Енциклопедія історії України]. — Київ: Наукова думка, 2005. — Vol. 3. — P. 543.

[6] Дзира Я. І. Жванецька облога 1653(ukr.). Енциклопедія історії України (2005).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

k • m • d Qırım hanları
XV asır	I Hacı Geray • Ayder • Nur Devlet • I Meñli Geray
XVI asır	I Mehmed Geray • I Ğazı Geray • I Saadet Geray • I İslâm Geray • I Sahib Geray • I Devlet Geray • II Mehmed Geray • II İslâm Geray • II Saadet Geray • II Ğazı Geray • I Fetih Geray
XVII asır	Toqtamış Geray • I Selâmet Geray • Canibek Geray • III Mehmed Geray • İnayet Geray • I Bahadır Geray • IV Mehmed Geray • III İslâm Geray • Adil Geray • I Selim Geray • Murad Geray • II Hacı Geray • III Saadet Geray • Safa Geray • II Devlet Geray
XVIII asır	III Ğazı Geray • I Qaplan Geray • III Devlet Geray • IV Saadet Geray • II Meñli Geray • II Fetih Geray • II Selâmet Geray • II Selim Geray • Arslan Geray • Halim Geray • Qırım Geray • III Selim Geray • Maqsud Geray • IV Devlet Geray • II Qaplan Geray • II Sahib Geray • Şahin Geray • II Bahadır Geray