I İslâm Geray
| I İslâm Geray | |
|---|---|
 | |
| Doğğan künü | 1517 |
| Ölgen künü | 1537[1] |
| Memleketi | |
| Zenaatı | monarh |
| Baba | I Mehmed Geray[1] |
 Wikimedia Commons saytındakiMultimedia fayllar | |
I İslâm Geray (? — 1537) — 1532 senesi Qırım hanı. I Mehmed Geraynıñ oğlu, I Meñli Geraynıñ torunı ve I Ğazı Geraynıñ qardaşı. Qararnen beş ay üküm sürgen. Emceleri I Saadet Geray ve I Sahib Geraynen Qırım tahtı içün uzun yıllar küreşken.[2]
İlk seneleri
[deñiştir | kodunı deñiştir]Doğğan senesi belli degil. 1523 senesi Hacı Tarhan yanında noğay mırzaları onıñ babası Mehmed Geraynı ve ağası Bahadır Geraynı öldürdiler. Bundan soñ noğaylar Qırımğa ücüm ettiler. İslâm Geray olarğa qarşı uruşta esir tüşti. 1523 ya da 1524 senesi esirlikten Qırımğa qayttı.
Saadet Geraynen küreşi
[deñiştir | kodunı deñiştir]1524 senesi İslâm Geray emcesi Saadet Gerayğa qarşı çıqtı. İslâm Geray Saadet Geraynı öz qardaşı Ğazı Geraynıñ ölüminde qabaatlay edi.[3] Şirin soyundan ve başqa soylardan bir qısım beyler oña yardım ettiler. Saadet Geray Osmanlılarnıñ yardımınen han akimiyetini küçlendirmege tırışa, beyler ise öz eski aqlarını saqlamaq istey ediler.[4]
İslâm Geray paytahtnı alıp, Saadet Geraynı Or Qapığa çekilmege mecbur etti. 1524 senesiniñ noyabrinde qaleni muasara etti. Muasara üç ay devam etti. Saadet Gerayğa qardaşı Sahib Geray yardım etti. Sahib Geray İslâm Geraynıñ tarafında olğan eki beyni apis etti. Olarnıñ askerleri qaleden çekildiler. İslâm Geray da keri çekilmege mecbur oldı.[3]
1525 senesi İslâm Geray kene paytahtnı aldı, lâkin Saadet Gerayğa yardım etken beylerniñ ordusına qarşı turıp olamadı. 1526 senesi emcesinen barıştı ve qalğa tayin etildi. Oña Oçaq ve onıñ etrafındaki topraqlar berildi.[3]
1527 senesi Moskoviya topraqlarına sefer yaptı, amma Oka özenini keçip olamadı ve keri çekildi. Saadet Geraynen munasebetleri kene bozulğan soñ, Qırımdan ketti. 1528 senesi Çerkası yanında yerleşip, Lehistan ve Litvaniya ükümdarı I Sigizmunddan yardım istedi.[3]
1531 senesi bir qaç ay Hacı Tarhan hanlığınıñ tahtında bulundı. Soñ Qırım tahtı içün küreşini devam ettirdi.[5]
Hanlığı
[deñiştir | kodunı deñiştir]1532 senesi Saadet Geray tahttan vazgeçip, İstanbulğa ketti. Qırım beyleri İslâm Geraynı han ilân ettiler. Onıñ hanlığı qararnen beş ay devam etti.[2]
İslâm Geray Qanuniy Sultan Suleymannen añlaşmağa tırıştı. O, padişanıñ Qırım hanı olaraq saylaycaq adamına boysunmağa razı olğanını bildirdi. Lâkin padişa hanlıqnı İslâm Gerayğa degil, onıñ emcesi Sahib Gerayğa berdi. İslâm Geray kene qalğa oldı. Or Qapı ve Oçaq onıñ elinde qaldı.[6]
Sahib Geraynen küreşi
[deñiştir | kodunı deñiştir]1533 senesi İslâm Geray evelki Qazan hanı Safa Geraynen beraber Moskoviya topraqlarına sefer yaptı. Olar Râzan taraflarına qadar bardılar, amma şeerni alıp olamadılar.[7]
1534 senesiniñ yazında İslâm Geray Sahib Gerayğa qarşı isyan etti. Han onı yarımadadan çıqardı, lâkin İslâm Geray Or Qapı yanında yerleşip, özüni kene han ilân etti. Sahib Geray yarımadada, İslâm Geray ise Or Qapınıñ şimalindeki topraqlarda üküm süre edi.[5]
İslâm Geray Moskva ve Lehistan-Litvaniya ükümdarlarından yardım almağa tırıştı. Lâkin onıñ parası az edi. Safa Geray ve bir çoq beyler ondan ayrıldılar. İslâm Gerayğa yardım etken mırzalarnıñ bir qısmı Sahib Geraynen barıştı.[5]
Ölümi
[deñiştir | kodunı deñiştir]1537 senesi Sahib Geraynıñ askerleri İslâm Geraynıñ Or Qapı yanındaki ordugâhını aldılar. İslâm Geray özü qaçıp qurtuldı, soñ emcesinden afu istedi. Sahib Geray onı bağışladı. İslâm Geray qalğa olaraq qaldı.[5]
Bir qaç ay soñra Baki adlı noğay mırzası gece ücüm etip, İslâm Geraynı öldürdi. Baki evel İslâm Gerayğa yardım etken edi. Bu haber 1537 senesiniñ avgustında Qırımğa kelip yetken. Baki İslâm Geraynıñ qorantasını, hızmetkârlarını ve malını alıp, Hacı Tarhanğa ketti.[5]
İhtar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- 1 2 3 Мякотин В. А. Ислам-Гирей I (rus.) // Энциклопедический словарь — СПб: Брокгауз — Ефрон, 1894. — Т. XIII. — С. 387.
- 1 2 Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 22—23.
- 1 2 3 4 Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды. — К.; Бахчисарай, 2010. — Часть IV. Саадет I Герай.
- ↑ Иналджик Х. Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. — С. 25—27.
- 1 2 3 4 5 Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. — К.; Бахчисарай, 2010. — «Перекопское ханство (1533—1537)».
- ↑ Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. — К.; Бахчисарай, 2010. — «Солнце в созвездии Льва» (1532). Alıntı hatası: Geçersiz
<ref>etiketi; isim basit bir tamsayı olamaz. Açıklayıcı bir başlık kullanın - ↑ Alıntı hatası: Geçersiz
<ref>etiketi; "ruswiki" isimli refler için metin sağlanmadı
Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- Олекса Гайворонский. «Созвездие Гераев». — Симферополь, 2003.
- Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды. — К.; Бахчисарай, 2010.
- Иналджик Х. Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. — С. 10—39.
| XV asır |  | |
|---|---|---|
| XVI asır | ||
| XVII asır | ||
| XVIII asır | III Ğazı Geray • I Qaplan Geray • III Devlet Geray • IV Saadet Geray • II Meñli Geray • II Fetih Geray • II Selâmet Geray • II Selim Geray • Arslan Geray • Halim Geray • Qırım Geray • III Selim Geray • Maqsud Geray • IV Devlet Geray • II Qaplan Geray • II Sahib Geray • Şahin Geray • II Bahadır Geray | |