Bağçasaray

QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI
Buña bar: qullan, qıdır
şeer
Bağçasaray
ukr. Бахчисарай
rus. Бахчисарай
Memleket Rusiye/Ukraina[1]
Region Qırım Cumhuriyeti[2]/Qırım Muhtar Cumhuriyeti[3]
Rayon Bağçasaray rayonı
Coğrafiy koordinatlar Koordinatlar: 44°45′10″ ş. e. 33°51′39″ ş. b. / 44.752778° ş. e. 33.860833° ş. b. (G) (O) (Я)44°45′10″ ş. e. 33°51′39″ ş. b. / 44.752778° ş. e. 33.860833° ş. b. (G) (O) (Я)
Temeli qoyulğan tarihı 1532
Yükseklik 300 m (deñizge nisbeten)
Eali 26 400 kişi (2006)
Saat quşağı UTC+4
Telefon kodu +380-6554
Poçta indeksleri 298400 — 298408
Bağçasaray (Qırım)
Bağçasaray
Bağçasaray
Qırım haritasında Bağçasaray
Bağçasaray (Bağçasaray rayonı)
Bağçasaray
Bağçasaray
Bağçasaray rayonı haritasında Bağçasaray
Vikianbarda Bağçasaray

Bağçasaray (ukraince Бахчисарай, rusça Бахчисарай) – cenüp-ğarbiy Qırımda tarihiy bir şeerdir, Qırım Hanlığınıñ sabıq paytahtı, Bağçasaray rayonınıñ merkezi. Qırımnıñ İçeri dağ sıralarınıñ capında, Çürük Suv özeniniñ yılğasında buluna. Qırımnıñ paytahtı olğan Aqmescit ve Bağçasaray arasındaki mesafe 38 km.

Bağçasaraynıñ eski şeerindeki bir aralıq

Coğrafiya[deñiştir]

İqlim[deñiştir]

İqlimi yarım qurğaqlı, issidir, yımşaq qış ile. Yanvarniñ orta arareti +0,3 °C, İyülniñ orta arareti +21,7 °C. Yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi 500 mm.

Tarih[deñiştir]

Bugünki Bağçasaray toprağında evel-ezelden bir qaç meskün yer bar edi. XVI asırnıñ birinci yarımında şeer meydanğa kelgen vaqıtta üç esas meskün yer bar edi: Qırq Yer qalesi (şimdiki Çufut Qale), Salaçıq ve Eski Yurt köyleri. Salaçıqta ve Qırq Yerde Altın Ordu zamanlarından berli memuriy merkezler bar edi. XV ile XVI asırlarnıñ sıñırında I Meñli Geray Salaçıqtan iri paytaht yaptırmaq niyetinen anda qurucılıq başlattı. 1532 senesinece Salaçıq Qırım Hanlığınıñ paytahtı edi. İşbu senede Meñli Geraynıñ oğlu I Sahib Geray Salaçıqtan 2 km uzaqlıqta yañı han rezidentsiyasınıñ temelini qoydurıp onı Bağçasaray dep adlandırdı. Soñ yañı han rezidentsiyasınıñ etrafında şeer meydanğa keldi.

XVII asırnıñ ortalarında Bağçasarayda 2000 ev bar edi. Olardan üçte biri yunanlarnıñki edi. 1736 senesi Kristоf Minih yolbaşçılığı altında Rusiye ordusı şeerni bütünley yaqtı. Bugüngece saqlanılıp qalğan han saraynıñ yapıları 1740-1750 seneleri şeerniñ ğayrıdan tiklenüvi ketişatında quruldı. 1794 senesi Bağçasarayda 5 degirmen, furunlar, sepici, demirci, ayaqqap, tüfek ustahaneleri, bayağı ticaret evleri ve tükânlar, 17 kervan-saray bar edi.

XIX asırda ve XX asırnıñ başında şeer qırımtatarlarnıñ medeniy ve içtimaiy yaşayışlarınıñ merkezi edi. 1944 senesi mayıs 18 künündeki qırımtatar halqınıñ sürgünligine qadar Bağçasaray ealiniñ çoqluğını qırımtatarlar teşkil etken 3 şeerlerden biri (Qarasuvbazar ve Aluştanen beraber) edi.

Fayl:Hansaray.jpg
Bağçasaraydaki Hansaray

Eali sayısınıñ dinamikası[deñiştir]

  • 1930 — 10 450 kişi (7420 qırımtatar, 1850 rus, 315 yeudi, 205 yunan, 185 ukrain, 50 alman, 30 ermeni, 30 bulğar, 365 başqaları).
  • 1939 — 10 891 kişi
  • 1989 — 25 363 kişi
  • 2006 — 26 400 kişi

Rayonlarğa resmiy sayılmağan bölünüvi[deñiştir]

Zemaneviy Bağçasaray meydanlığı tahminen teñ kelgen bölüklerden ibarettir. Bu – Eski şeer, Yañı şeer ve yañı qırımtatar maalleleridir. Eski şeer Çürük Suv özeniniñ tar deresinde buluna. Bağçasaraynıñ bu rayonı orta asırlardan qalma yerleşüvnen (yani tar, qıyış soqaqlarnen) ve eski, deñişmegen qırımtatar evlernen ayırıla. Ulu Vatan cenkinden soñ qurulğan maallelerge Yañı şeer deyler. Şeerniñ üçünci bölümini 1990 seneleri sürgünlikten qaytqan qırımtatarlar qurdılar. Cenkten soñ Eski Yurt, Aziz, Aqçoqraq ve Salaçıq (Staroselye) köyleri şeerniñ terkibine kirsetildiler.

Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir]

Hansaray - Qırım hanlarınıñ sarayı Bağçasaraynıñ eñ müim tarihiy abidesidir. Saraydaki Közyaş çeşmesi Aleksandr PuşkinniñBağçasaray Çeşmesi” (rusça «Бахчисарайский фонтан») eserinde şereflengen. Salaçıq maallesinde Zıncırlı medrese ve onıñ yanındaki I Hacı Geraynıñ dürbesi buluna. Şeerniñ yanında erkekler hristian keşişhanesi (Свято-Успенский монастырь) ve orta asırlardan qalma Çufut Qale (sıq “qoba şeeri” olaraq adlandırıla) bar.

İçtimaiy saa[deñiştir]

Şeerde ihtisasiy oquv yurtu, qurucılıq tehnikumı, tabiat evi, seyaat ve kezintiler bürosı çalışalar.

Resimler[deñiştir]

Bağlantılar[deñiştir]

Atıflar[deñiştir]

  1. Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
  2. Rusiye qanunlarına köre.
  3. Ukraina qanunlarına köre.


Qırım Qırımdaki şeer ve şeer şeklinde qasabalar Qırım
şeerler:

AlupkaAluştaAqmescitAqyarBağçasarayBalıqlavaCanköyErmeni BazarEski QırımİnkermanKefeKeriçKezlevKrasnoperekopskQarasuvbazarSaqŞçolkinoSudaqYalta

qasabalar:

AeroflotskiyAgrarnoyeAlbatAqmeçitAqşeyhAşağı KikineizAşağı OtuzBagerovoBazarçıqBüyük OnlarCemiyetCurçıDolossıForosFraylebenGaspraGresovskiyGurzufHafuzİçkiİslâm TerekKastropolKatsiveliKaygadorKomsomolskoyeKoreizKöktöbelKurpatıLimenaLivadiyaMağaraçMassandraMelasMirnıyMolodöjnoyeMontanayNauçnıyNikitaNikolayevkaNovıy SvetNovofödorovkaNovoozörnoyeOreandaOtuzPartenitQaçıQalayQızıltaşQurmanSarabuzSeyitlerSimeizVinogradnoyeYalı MoynaqYañı KüçükköyYedi QuyuZuya


Crimea-Baghchasaray locator map.png

Bağçasaray rayonındaki meskün yerler

şeerler: Bağçasaray
Şeer şeklinde qasabalar: AlbatBazarçıqNauçnıy
köyler: Acı BolatAlma KermenAlma TamaqAqtaçıAranköyArançıAromatnoyeAşağı Foti SalaAtçeutAyır GülAzekBağatırBiy EliBiya SalaBürlükBüyük ÖzenbaşBüyük QaralezBüyük SüyrenBüyük YaşlavÇotqaraDubrovkaEdiş EliEfendiköyFoti SalaGölümbeyGorkaĞavrHanışköyKermençikKişineKokluzKökközKüçük ÖzenbaşKüçük SüyrenKüçük YaşlavMahuldürMañğuşMarqurMostovoyeNovopavlovkaNovovasilyevkaOtarçıqOysuñkiÖteş EliPıçqıPriyatnoe SvidaniyeQalımtayQazbiy EliQobazıQoca SalaQocuq EliQoçqar EliQoş DegirmenRassadnoyeReçnoyeRus AranköySevastyanovkaSüyür TaşŞaqulŞüriTaş BastıTatar OsmanTatarköyTav BadraqTebertiTopçıköyTopoliTöleUlaqlıUlu SalaVitimYancoYañı BadraqYañı BürlükYansalaYuqarı QaralezZalanköyZamruqZubakino
qasabalar: StalnoyeSüyren