Tunç devri
| Tunç devri | |
|---|---|
 | |
| Adını bergen | bronz[d] |
| Evelkisi | Taş devri, Bakır Çağı[d] ve Cilalı Taş Devri[d] |
| Soñrasında | Demir devri |
| Başlanğan vaqtı | 3300 (m.e.), 3200 (m.e.) ve 3100 (m.e.) |
| Bitken vaqtı | 1200 (m.e.), 300 (m.e.) ve 600 (m.e.) |
| Şunda kösterilgen | The Bronze Age[d] |
| İsimlendirilmesi | Bronzezeit |
 Wikimedia Commons saytındakiMultimedia fayllar | |
Tunç çağı — insaniyet tarihınıñ tunçtan alet, silâ ve başqa eşyalar yapuv keñ tarqalğan devri. Çoq yerde o, taş çağı ve ya baqır çağından soñ kelgen. Soñ ise demir çağı başlanğan.[1]
Tunçtan eşya yapuv
[deñiştir | kodunı deñiştir]Tunçnı baqırğa qalay qoşıp yapalar. Qalay qoşulğan tunç saf baqırdan daa qattı ve sağlamdır. Bu sebepten o, iş aletleri ve silâ yapmaq içün uyğun material olğan.[1]
Ustalar madenni ocaqta iritip, qalıplarğa tökkenler. Böylece balta, pıçaq, oraq, mızraq ucu, savut ve süs eşyaları yapqanlar. Taş, ağaç ve kemikten yapılğan aletler de qullanılmağa devam etken.[1]
Baqır ve qalay er yerde bulunmağanı içün olarnı uzaq yerlerden ketirgenler. Bu, memleketler arasında ticaretniñ ösmesine yardım etken. Aq deñizniñ şarqında baqır ticaretiniñ müim merkezlerinden biri Qıbrız olğan.[2]
Tarihları
[deñiştir | kodunı deñiştir]Tunç çağı er yerde aynı vaqıtta başlanıp bitmegen. Meselâ:
- Yaqın Şarqnıñ bir qısmında, bu cümleden Anadoluda, tahminen milâttan evel 3300–1200 seneleri sürgen.[3]
- Danimarkada milâttan evel 1700–500 seneleri sürgen.[4]
Qadimiy Çinde tunç çağı tahminen milâttan evel 2000 senesi başlanğan. Tunçtan eşya yapuv hususan Şañ ve Cou sülâleleri devrinde inkişaf etken. Mında tunçtan silâ, cenk arabalarınıñ parçaları ve din merasimleri içün savutlar yapılğan.[5]
Tunç çağını çoq regionda erte, orta ve keç devirlerge böleler. Bu devirlerniñ tarihları da yerine köre farqlana.[3]
Milâttan evel І biñyıllıqta bir çoq yerde demir aletler keñ tarqalğan. Amma demir qullanılıp başlanğan soñ da tunçtan eşya yapmağa devam etkenler. Meselâ, Çinde tunç savut ve çanaqlar müim yer tutmağa devam etken.[5]
İqtisat ve cemiyet
[deñiştir | kodunı deñiştir]Çoq adam egincilik ve tuvarcılıqnen keçingen. Yaşayış tarzı yerli tabiat şaraitine bağlı olğan. Bazı yerlerde adamlar bir yerde yaşap, tarla işlegen; başqalarında ayvanlarını otlatmaq içün köçip yürgen.[6]
Milâttan evel ІІІ biñyıllıqta Mesopotamiyada şeer ve devletler ösken. Cenübiy Mesopotamiyada tarlalarnı suvarmaq içün arıqlar yapılğan. Yazı ükümet, ticaret ve diniy işlerde qullanılğan.[7]
Anadolunıñ bu devirden qalğan yazılı vesiqalarında qulluq aqqında da malümat bar.[8]
Istılanıñ tarihı
[deñiştir | kodunı deñiştir]Qadimiy yunan şairi Gesiod «İşler ve künler» eserinde insaniyetniñ beş nesli aqqında añlatqan: altın, kümüş, tunç, qaramanlar ve demir nesilleri. Bu añlatuv efsanege esaslana.[9]
Zemaneviy arheologiyada qadimiy tarihını taş, tunç ve demir çağlarına bölüvni Danimarkalı Kristian Yurgensen Tomsen keñ tarqatqan. O, Kopengagendeki müzeyniñ qadimiy eşyalarını yapılğan materiallarına köre tertipke ketirgen. Tomsen bu bölünişni 1836 senesi çıqqan kitabında añlatqan.[10]
Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- 1 2 3 Tin in the Ancient Near East. Pensilvaniya universitetiniñ müzeyi.
- ↑ Copper ingot. The Metropolitan Museum of Art.
- 1 2 Bronze Age in Anatolia. Koç universiteti.
- ↑ The Bronze Age. Danimarkanıñ Milliy müzeyi.
- 1 2 Shang and Zhou Dynasties: The Bronze Age of China. The Metropolitan Museum of Art.
- ↑ The Tell es-Sweyhat Regional Archaeological Project. Pensilvaniya universitetiniñ müzeyi.
- ↑ Art of the First Cities. The Metropolitan Museum of Art.
- ↑ Cuneiform tablet with a small second tablet: private letter. The Metropolitan Museum of Art.
- ↑ Hesiod, Works and Days, 109–201 satırlar.
- ↑ De tre tidsaldre. Daniyanıñ Milliy müzeyi.