Batavlar

Bataviy dügün kiyimi, bataviy medeniyetke em (damat kiyimindeki) arap em (kelin kiyimindeki) çin tesirleri köstere.

Batavlar, Bataviyalılar ya da Bataviyler (batavca orang Betawi ya anak Betawi) — Büyük Cakarta olaraq belli Cakarta ve civarındaki vilâyette yaşağan bir avstroneziy halq, Büyük Cakartanıñ tamır halqıdır. 17-nci asırdan berli Bataviya (Cakartanıñ felemenk müstemleke devrinde olğan adı) vilâyetinde yaşağan sakinlerniñ evlâtlarıdır.

Bataviyada olğan çeşit-çeşit qavmlarnıñ birleşmesi olaraq “batavlar” ya da “bataviy halqı” ıstılahı, 18-inci asırda peyda olmağa başladı. Bugün türlü qavmlardan, hususan sundalılardan, Büyük Cakarta vilâyetinde yaşağan ve öz tilini unuttıp batav tiline keçken insanlar, batavlardan sayıla bile. Qanlıca bağlı olsa da, Cakartanıñ civarlarında, bilhassa Bekasi, Bogor ve Tangerang şeerlerinde, yaşağan batavlar, sundaca laf etkenler kibi ola.

Asıl ve tarih

Çoq işçi ve qul, Cava tışından Bataviyağa ketirildi.

Batavlar, İndoneziyanıñ eñ soñ vucutqa kelgen qavmlarından biridir. Olar, kreol qavmdır. Ataları, İndoneziyanıñ çeşit qısımları ve çet memleketlerden kelgen. 19-ıncı asırdan ögüne Batavlarnıñ öz kimligi vucutqa daa kelmedi. Betawi adı özü, başlıca eski german batavları (Batavi)-den adlandırılğan Bataviya şeeriniñ yerli adıdır.

17-nci asırda, Cayakartanıñ asıl ealisi şeerden quvılıp şeer küydürilgeninden soñ, felemenk müstemleke akimiyeti, Bataviya şeerini qurmağa başlap mında eali yañıdan ketirdi.

Eali ketirüvi, Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi (VOC)-niñ ticaret menfaatları içün edi, ki olarğa telüke almadı. Evel devirde, felemenklerge duşman olğan cavalılar, sundalılar ve başqa qavmlar, şeer içinde ve civarlarında yaşamağa ruhset berilmedi.

Evel devirde Bataviya ealisi, az felemenk yuqarı memüriyetçi, yerli qarışıq avropa-asiyalı sadıq hristianlar, azat asiyalılar ve çoqusı olğan qullardan ibaret edi. Qullar, çeşit memleketlerden VOC tarafından ketirildi ve azat asiyalılarğa da hızmet etti. Mataram Saltanatınen ateşni kesüvden soñ cavalılar ve sundalılar da mında yaşamağa keldi. 17-nci asırnıñ soñları üstü Bataviya ealisi, taqriben 7 % felemenk, 20 % asiyalı hristian ve qarışıq (mestizo), 10 % çin, 12 % malay, cavalı ve balili, ve 50 %-den daa quldan ibaret etti.

Til

Batav tili, Bataviya Malay tili ya da Cakarta tili olaraq belli de, Malay tili tüplü kreol bir tildir. O, Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda tek Malay tili tüplü tildir. Batav tilinde bir çoq hokkien, arap ve felemenk tillerinden alınğan söz bar. Bugün batav tili, İndoneziyada meşür ğayrı resmiy bir tildir ve İndonez slenginiñ temeli içün ondan alına. Bundan başqa, bu til, İndoneziyanıñ eñ çoq laf etilgen tillerinden biridir.

Din

Batav camilerinden eñ eski biri olğan Alem camii (Masjid Al-Alam)

Batavlarnıñ çoqusı — musulmanlar (sünniyler). Bazılar, Batav medeniyeti ve kimliginden İslâmnı çıqarmaq mümkün degil, dep tüşüne, çünki İslâm, Batav medeniyeti ve kimligi teşkiliniñ baş çoqraqları sayıla. İslâm unsurları, Batav cemiyetiniñ çoq qısmında körüle bile. Meselâ, eñ büyük batav teşkilâtlardan biri olğan Birleşken Batav Forumı (Forum Betawi Rempug)-nıñ “üç S” degen esası bar, yani: salat (namaz), silat (küreş) ve sekolah (medrese). Batavlar, diqqatnen İslâm kimligini sıq köstere. Bunıñ içün Batavlar, dindar muslumanlar sayıla bile.

Bekasideki Aziz Servatiy batav kilsesi (Gereja Santo Servatius)

Hristian batavlar da bar. Şimaliy Cakartadaki Kampung Tugu maallesinde yaşağan hristian batavlarnıñ bazıları, azat etilip yerlilernen evlendirgen portugallar (Mardijker)-nıñ evlâtlarıdır, dep ayttı. Batav medeniyeti, bir musluman medeniyeti olaraq sıq körünse de, onıñ başqa medeniyetlerden tamırları da bar, meselâ hristian portugallar ve çinlerden. Bazı batav teşkilâtları, batav medeniyetindeki, portugal hristian batavları ve Cina Benteng degen çin buddist batavları kibi, başqa ğayrı muslim unsurları ayrı çıqarıp, tenqit ala. Bunıñ içün batavlar arasında dahi, “Batav kimligi tayini” aqqında bir munaqaşa bar.

Medeniyet

Baju demang ya ujung sèrong (erkek içün) ve kebaya encim (qadın içün) olaraq belli bataviy ananeviy kiyimleri

Batavlarnıñ medeniyet ve sanat şekilleri, tarihler boyuncaki alınğan tesirlerni kösterir. Çet tesirleri pek körüle, meselâ: muzıkalarındaki portugal ve çin tesirleri, oyunlarındaki sundalı, cavalı ve çin tesirleri. Batav medeniyeti, bugün baqınma ve, cavalı ve sundalı medeniyetleri kibi, daa üstün olğan qomşu medeniyetlerden basqı altında ola, dep tüşüngen umumiy idraqqa rağmen Batav medeniyeti, daa öse ve meşur ola, çünki bu medeniyet, Cakartada yaşağan muacirler tarafından da alına. Batav medeniyeti de, şeer ükümetiniñ imayesi tarafından ileriletilip, şeerniñ kimligi ola. Batav tili de, televizyon programmaları ve dramalarında sıq qullanıla.

Mimarlıq

Adet üzre Batavlar, Bataviya şeeri içinde ve civarında bulunğan binalar kibi, ne gedong degen avropalı tarzlı binalarında yaşamağan, ne rumah toko (dükânlı ev) degen çin tarzlı binalarında. Şeerniñ civarındaki bağçalarnen kampung (köyler)-de yaşağan. Cakarta ösip ve daa çoq nufuslı olğannen Batav asıl köyleriniñ çoqusı, yüksek binalar ve baş caddeleri arasında sade evlerden ibaret olğan çoq nufuslı şeer köylerine çevirildi. Daa asliy batav köyleriniñ bazıları, Ğarbiy Cavanıñ Depok şeerinen sıñırdaş olğan Cenübiy Cakartadaki Setu Babakanda kibi, şeerniñ civarlarında ancaq daa bar ola. Batav ananeviy evleri, Çondet (Condet) ve Setu Babakan maallerinde kibi, batav ananeviy köylerde buluna bile.