İçeriğe atla

Cakarta

Bağlantılarnı deñiştir
Vikipediyanıñ esas 1000
QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI
Şeer
Cakarta
indoneziyaca Jakarta, batavca Jakartè, cavaca Jakarta
portrait
alt=Bayraq[d] alt=Tuğra[d]
Bayraq[d] Tuğra[d]
6°10′ c. e. 106°48′ ş. b.HGЯO
Memleket İndoneziya
Baş Pramono Anung[d]
Temeli qoyulğan tarihı 1527 İyün 22[1]
İlki añıluv 397
Meydanlıq
  • 662 km²
Yükseklik 91 metr
Resmiy til İndoneziya tili
Eali ▲11 135 191 kişi (2024 İyün 30)[2]
Saat quşağı UTC+7
Telefon kodu 021
Poçta indeksi 10110–14540 ve 19110–19130
Avtomobil kodu B
Sayt

jakarta.go.id​

​(ing.)
Cakarta на карте
Cakarta
Cakarta
Логотип Викисклада Wikimedia Commons saytındaki
Multimedia fayllar

Cakarta (indoneziyaca Jakarta, batavca Jakartè, cavaca Jakarta, eski adı Bataviya, resmiy adı Cakarta hususiy paytaht regionı) — İndoneziyanıñ eñ büyük şeeri ve paytahtı, dünyanıñ eñ büyük şeerlerinden biridir.

Şeer Cava adasınıñ şimaliy ğarp yalısında, Çilivung özeni Cava deñizine tökülgen yerde buluna. İdariy ceetten Cava regionınıñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı 662 kvadrat kilometrge barıp çata, amma Cabodetabek (Jabodetabek) olaraq bilingen daa keñ Cakarta aglomeratsiyası ealisiniñ sayısına köre dünyanıñ eñ büyük aglomeratsiyalarından biridir. Şeer memleketniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezi olıp, mında çoq milliy müessese, şirketlerniñ baş idareleri ve Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ kâtibiyeti buluna.

Bugünki Cakarta bulunğan yerler daa milâttan evelki asırlardan berli meskündir. Bu yerlerniñ tarihı Sunda Qırallığınıñ Kalapa degen limanınen bağlıdır. 1527 senesi şeer Demak Sultanlığınıñ askerleri tarafından zapt etilip, oña Cayakarta (Jayakarta) adı qoyuldı. Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi (VOC) 1619 senesi şeerni zapt etip, onı Bataviya adınen ğayrıdan qurdı. Şeer VOCniñ, soñ ise üç asırdan ziyade bir müddet devamında İndoneziya adalarındaki felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. Ekinci Cian cenki vaqtındaki yapon istilâsından ve 1945 senesi İndoneziyanıñ mustaqilligi ilân etilgeninden soñ, şeer Cakarta adını alıp, yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı.

Cakarta çoq qavimli bir şeer olıp, anda iç bir qavim mutlaq çoqluq teşkil etmey. Ealisi cavalılar, batavlar, sundalılar, İndoneziya çinleri ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından köçip kelgenlerden ibarettir. İndoneziya tili şeerniñ resmiy tili ve cemiyet ayatında qullanılğan esas tildir. Batav medeniyeti ise müstemleke devrinde yerli, çin, arap ve avropa medeniyetleriniñ tesirleri qarışması neticesinde peyda oldı.

Tarih

[deñiştir | kodunı deñiştir]

İlk qasabalar ve Kalapa

[deñiştir | kodunı deñiştir]
Portugal-sundalı padrão taş diregi — Portugal İmperiyası ve Sunda Qırallığı arasındaki añlaşmanı hatırlatqan abide.

Bugünki Cakarta bulunğan yerler tarihtan evelki zamanlardan berli meskündir. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda qararnen milâttan evel 400 senesi ile milâttan soñ 100 senesi arasında[3] peyda olğan Buni medeniyetine ait atiqiyat tapılmaları bu regionda ilk qasabalarnıñ olğanını köstere. V asırğa kelip, bu yerler İndoneziya adalarınıñ ilk induist qırallıqlarından biri olğan sundalı Tarumanagara Qırallığınıñ bir qısmı oldı.[3] V asırnıñ ortalarında yazılğan[4] ve bugünki Şimaliy Cakartada tapılğan Tugu taş yazısında qıral Purnavarman idare etken paytahtqa yaqın Çandrabaga ve Gomati özenlerinde yürsetilgen suv işleri aqqında yazılğan.[4]

Tarumanagara zevalğa oğrağandan soñ, bu region Sunda Qırallığınıñ bir qısmı oldı.[5] Orta asırlarnıñ başlarından XIII asırnıñ başlarına qadar Sunda ve Ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar daa keñ deñiz ticareti şebekelerine qoşuldı. Çin yazma menbalarında, meselâ Chu-fan-chi eserinde, Sundanıñ San-fo-tsi (Şrivicaya İmperiyası) terkibinde olğanı ve Sunda biberiniñ keyfiyeti aqqında yazıla.[6] XVI asırğa kelip, Kalapa Sunda Qırallığınıñ esas ticaret limanı olıp, daa keñ Asiya ticaret şebekelerine bağlandı.[7]

Bu regionnıñ avropalılernen ilk alâqaları XVI asırnıñ başlarında, 1513 senesi portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün Malakkadan kelgende başlandı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Orta Cavadaki Demak Sultanlığınıñ artqan quvetine qarşı turmaq içün portugallarğa bir ticaret turağı qurmağa izin berip, olarnen ittifaq yapmağa qarar berdi. Bu ittifaq uzun sürmedi. 1527 senesi Fetülla (Fatahillah) başçılığındaki Demak quvetleri Kalapanı alıp, portugallarnı quvıp çıqardı.[8] Limanğa Cayakarta adı qoyuldı ve o, Bantam Sultanlığınıñ idaresi altına keçti. Soñ liman ösip, müim regional ticaret merkezine çevirildi.

Felemenk idaresi altında Bataviya

[deñiştir | kodunı deñiştir]
Bataviyadaki Nieuwe Poort, ya da Yañı qapı, 1682 senesi

Felemenk Şarqiy İndistan Şirketinen alâqaları olğan Cayakarta şehzadesi Cayavikarta, Bantam Sultanlığı ve inglizler arasındaki çatışuvlar felemenklerniñ şeerni işğal etmesini qolaylaştırdı. 1619 senesi quralay ayında Jan Pieterszoon Coennıñ başçılığındaki felemenk quvetleri qoşumça quvetlernen qaytıp, Cayakarta etrafındaki inglizlerni qırıp, şeerni yıqtı.[9] Soñ felemenkler bu yerde divarlernen çevrilgen yañı bir şeer qurıp, onı şirketniñ idare merkezi yaptı ve oña Bataviya adını qoydı.[10]

Bataviya Felemenk müstemleke imperiyasınıñ müim ticaret merkezlerinden biri oldı.[11] Özen ve kanallar kesip keçken tropik yalı alçaqlığında bulunğan şeer naqliyat ve kanalizatsiya içün qurulğan suv yollarına pek bağlı edi.[12][13] Bu vaziyet suv basuvlarına, sanitar meselelerge ve hastalıqlarğa sebep oldı.[14] Lâkin ticaret bütün Asiyadan muacirlerni, meselâ çinlerni, araplarnı ve başqa ticaret topluluqlarını bu yerge çekti.[11] Amma nufusnıñ tez artması içtimaiy kerginlik de doğurdı.[15] 1740 senesi çin sakinleriniñ qaldırğan isyanı biñlernen adam öldürilgen şiddetli zulumğa sebep oldı.[16] Soñ çin sakinleri şeer divarlarınıñ tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya ticaretniñ artmasınen beraber keñleşmege devam etti ve yañı muacir topluluqları şeerge yerleşmege keldi.[11]

XIX asırda ve XX asırnıñ başlarında eski liman maallesindeki qırğınlıqlar ve ealisi artqaç olğanı sebebinden şeer cenüpke keñleşti ve iç taraflarda yañı qasabalarnıñ quruluvı teşviq etildi.[14][17] Şeerni planlaştıruv proyektleri neticesinde yañı maalleler peyda oldı. 1910 senesi planlaştırılğan ve şeer çetinde bir mesken maallesi olaraq qurulğan Menteng buña misal ola.[18] Kebayoran Baru ise müstemleke devriniñ soñlarında qurulğan soñki müim mesken maallelerinden biri edi.[19] Felemenk müstemleke ükümetiniñ idaresi 1942 senesi saban ayında soñuna yetti. Ekinci Cian cenki vaqtında yapon quvetleri şeerni işğal etkennen soñ, oña Cakarta hususiy şeeri (yaponca ジャカルタ特別市, Jakaruta tokubetsu-shi) adı qoyuldı.[20] Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir devirniñ başlanğıcı oldı.

Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası

[deñiştir | kodunı deñiştir]
Mentengdeki Jalan Pegangsaan Timur No. 56 adresinde Sukarno İndoneziya mustaqillik deklaratsiyasını oquy.

Ekinci Cian cenki soñğandan soñ, 1945 senesi arman ayınıñ 17-sinde indonez milletçileri İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti.[21][22] Bir ay soñ şeer memuriyeti İndoneziya reberiyeti tarafından Cakarta şeeriniñ milliy ükümeti (Pemerintah Nasional Kota Jakarta) olaraq yañıdan teşkil etildi.[23] İndoneziya milliy inqilâbı vaqtında, ingliz ordusı şeerge kirgeninden soñ, cumhuriyetçiler Cakartadan çıqıp, Cokyakartanı muvaqqat paytaht yaptı.[24] 1949 senesi ilk qış ayında Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından soñ, 1950 senesi Cakarta yañıdan milliy paytaht oldı.

Sukarnonıñ prezidentligi devrinde Cakarta yañı indonez milletiniñ timsalı olmaq içün ğayrıdan quruldı. Sukarnonıñ milliy qurulış ve halqara siyasetine bağlı keñ programmalarınıñ bir qısmı olğan 1962 senesi Asiya Oyunlarına azırlıqlar şeerniñ türlü qısımlarında büyük qurulış proyektleriniñ yapılmasına yol açtı. Bu proyektler arasında İndoneziya Milliy Abidesi (Monumen Nasional), İndoneziya musafirhanesi, yañı alış-veriş merkezleri ve Tamrin ve Sudirman kibi baş caddeler bar edi.[25] Sukarno Cakartanı İndoneziyanıñ mustaqilligi ve milliy kimliginiñ timsalı olğan zemaneviy bir halqara şeer olaraq tasavur ete edi.[26]

1964 senesi Cakartağa eyaletke teñ olğan Hususiy paytaht regionı (Daerah Khusus Ibukota, DKI) idariy statusı berildi.[27] 1965 senesi orta küz ayında altı yüksek rütbeli general öldürilgen devlet devrimi teşebbüsi siyasiy kerginlikler devrinde müim bir deñişiklik oldı. Bütün memlekette komunistlerge qarşı yapılğan soyqırım neticesinde biñlernen adam öldürüldi.[28] Bu, Suhartonıñ Yañı nizam devriniñ başlanğıcı oldı. Ali Sadikinniñ valiligi devrinde (1966–1977 seneleri) şeerde astyapını yahşılaştırmaq, hastahane ve mekteplerniñ sayısını arttırmaq ve medeniyetni inkişaf ettirmek içün müim islâatlar yapıldı.[29] Buña baqmadan, böyle büyük qurulış proyektleri sebebinden sade meskenlerde yaşağan az kelirli adamlar başqa yerlerge köçürildi.[30][31]

XX asırnıñ soñlarında ve XXI asırnıñ başlarında Cakarta tez keñleşti. Yañı nizam devrindeki çet yatırımları yañı binalar quruluvınıñ artmasına yardım etti. Amma siyasiy qarışıqlıq ve fesatlarğa sebep olğan 1997 senesi Asiya maliyeviy buhranı bu ösüvni toqtattı.[32] Bu vaqialar Suhartonıñ istifasına sebep oldı.[33] Ğayrıdan quruv (Reformasi) devrinde Cakarta İndoneziyanıñ siyasiy ayatında ve demokratik deñişikliklerinde müim yer tutmağa devam etti. Bu devirniñ müim vaqialarından biri 2007 senesi valiniñ doğrudan saylavı oldı.[34] 2000-li yıllarnıñ başlarından berli şeerde bazı terror ücümleri de oldı.[35] Soñki yıllarda İndoneziya ükümeti paytahtnı Nusantarağa köçürecegini ilân etti.[36] Buña baqmadan, Cakartanıñ memleketniñ iqtisadiy paytahtı olıp qalması planlaştırıla.[37][38]

Eali

[deñiştir | kodunı deñiştir]
YılSayı
1990 8 259 266 [39]
2000 8 361 079 [39]
YılSayı
2010 9 607 787 [39]
2014 9 769 000 [40]
YılSayı
2020 10 562 088 [41]
2024 10 684 900 [42]
YılSayı
2024 11 135 191 [2]

İhtar

[deñiştir | kodunı deñiştir]
  1. ↑ Ulang Tahun Jakarta 22 Juni: Sejarah hingga Kumpulan Ucapan untuk Diupload Di Medsos (индон.) — 2021.
  2. 1 2 https://jakarta.bps.go.id/id/publication/2021/02/26/bb7fa6dd5e90b534e3fa6984/provinsi-dki-jakarta-dalam-angka-2021.html
  3. 1 2 Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage. The Jakarta Post.
  4. 1 2 Noorduyn, J.; Verstappen, H. Th. (1972). "Purnavarman's river-works near Tugu". Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia. 128 (2–3). Koninklijke Brill NV: 298–307. doi:10.1163/22134379-90002752.
  5. ↑ The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java // Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange. — Singapore: ISEAS–Yusof Ishak Institute, 2011.
  6. ↑ [https://archive.org/details/39020002775560-chaujukuahiswor Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi]. — St. Petersburg: Print Office of the Imperial Academy of Sciences, 1911.
  7. ↑ Maulana, W. I.; et al. (2024). "Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)". Journal of Al-Tamaddun. 19 (1). Universiti Malaya: 261–272. doi:10.22452/JAT.vol19no1.19.
  8. ↑ Pratama, A.Y.; et al. (26 December 2022). "The Origin of Plural Society in Jakarta". Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022). Advances in Social Science, Education and Humanities Research. Vol. 696. Dublin: Atlantis Press. pp. 27–32. doi:10.2991/978-2-494069-63-3_4. ISBN 978-2-494069-62-6.
  9. ↑ Blussé L. Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora // A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740. — Leiden University Press, 2023. — P. 15–28.
  10. ↑ Crossroads region: Southeast Asia // The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1. — Cambridge University Press, 2015. — ISBN 978-1-13919-459-4
  11. 1 2 3 Shimada R. Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective // Paths to the Emerging State in Asia and Africa. — Springer Chapter Link. — P. 55–71.
  12. ↑ Dewi, E.P.; et al. (1 March 2018). "Transformation of Canals in Colonial Batavia". International Journal of Architecture and Urban Studies. 3 (1).
  13. ↑ Octavianti, T.; Charles, K. (28 November 2018). "The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions". Environment and Planning C: Politics and Space. 37 (6): 1102–1125. doi:10.1177/2399654418813578.
  14. 1 2 de Knecht-van Eekelen, A. (16 November 2012). "The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)". Medical History. 44 (20). Cambridge University Press. doi:10.1017/S0025727300073270.
  15. ↑ Zhang, L. (2025). Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century (Thesis). University of Chicago.
  16. ↑ Blussé L. A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740. — Leiden University Press, 2023.
  17. ↑ Passchier C. Colonial Architecture in Indonesia. — Leiden: KITLV Press, 2007.
  18. ↑ Alwi, N.M. (2018). Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia. The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings. The International Academic Forum (IAFOR).
  19. ↑ Fahmi, E. (8 April 2021). "Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned". Journal of Regional and City Planning Asia. 32 (1): 56–70. doi:10.5614/jpwk.2021.32.1.4.
  20. ↑ Martinez, R.; Masron, I.N. (November 2020). "Jakarta: A city of cities". Cities. 106 102868. doi:10.1016/j.cities.2020.102868. PMC 7442427. PMID 32863521.
  21. ↑ van Mook, H.J. (1949). "Indonesia". Royal Institute of International Affairs. 25 (3): 274–285. doi:10.2307/3016666. JSTOR 3016666.
  22. ↑ Bidien, C. (5 December 1945). "Independence the Issue". Far Eastern Survey. 14 (24): 345–348. doi:10.2307/3023219. JSTOR 3023219.
  23. ↑ Fadhilah, N.; Abdurakhman (2021), The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people, Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia, Nova Science Publishers, Inc, ISBN 978-1-53619-399-2
  24. ↑ Revolutionary Worlds. — Amsterdam University Press, 2023. — P. 47. — ISBN 978-9-04855-686-1
  25. ↑ Padawangi, R. (April 2014). Counter-Hegemonic Spaces of Hope? Constructing the Public City in Jakarta and Singapore (Report). ARI Working Paper. Singapore: National University of Singapore.
  26. ↑ Prasetyo, T.; Danisworo, M. (2015). "Global Cities in a Local Context: The Case of Indonesia's Urban Development". Global Interchanges: Resurgence of the Skyscraper City. CTBUH 2015 New York Conference. Council on Tall Buildings and Urban Habitat.
  27. ↑ Suryoputri, S.A.; Diamantina, A. (7 July 2023). "The Existence of DKI Jakarta's Special Status as the Capital of Indonesia after the Ratification of the State Capital Law". International Journal of Social Science and Human Research. 6 (7): 4346–4350. doi:10.47191/ijsshr/v6-i7-61.
  28. ↑ Cribb, R. (August 2002). "Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966". Asian Survey. 42 (4): 550–563. doi:10.1525/as.2002.42.4.550.; Indonesia massacres: Declassified US files shed new light. BBC (17 October 2017).
  29. ↑ Ellisa, E.; Putri, F.N. (March 2020). The Intervention of Art and Culture to Recapture the Livable Inner-Urban District. International Conference on Watershed Management and Coastal Conservation. Cebu, Philippines.
  30. ↑ Simone A. Jakarta: Drawing the City Near. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 2014. — P. 37.
  31. ↑ Irawaty, D.T. (2018). Jakarta's Kampungs: Their History and Contested Future (Thesis). University of California.
  32. ↑ Delhaise P.F. Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems. — Willey, 1998. — P. 123. — ISBN 978-0-471-83450-2
  33. ↑ Pincus, J.; Ramli, R. (November 1998). "Indonesia: from showcase to basket case". Cambridge Journal of Economics. 22 (6): 723–734. doi:10.1093/cje/22.6.723.
  34. ↑ Jakarta holds historic election. BBC News (8 August 2007).
  35. ↑ Hwang, J.C. (September 2012). Terrorism in Perspective: An Assessment of 'Jihad Project' Trends in Indonesia (Report). JSTOR resrep06463. Şablon:ProQuest.
  36. ↑ Ammar, M.A.; et al. (June 2026). "Building a sustainable future for Indonesia's new capital, the Nusantara capital city (IKN)". Sustainable Futures. 11 101718. Bibcode:2026SusFu..1101718A. doi:10.1016/j.sftr.2026.101718.
  37. ↑ Indonesia pledges $40 billion to modernise Jakarta ahead of new capital – minister. Reuters (29 August 2019).
  38. ↑ President Jokowi Signs Law on Special Regional Province of Jakarta. Office of Assistant to Deputy Cabinet Secretary for State Documents & Translation (30 April 2024).
  39. 1 2 3 http://www.citypopulation.de/php/indonesia-jawa-admin.php
  40. ↑ http://bps.jakarta.go.id/JDA/JDA2006/JDA2007.pdf
  41. ↑ http://www.citypopulation.de/php/indonesia-admin.php
  42. ↑ https://sulut.bps.go.id/id/statistics-table/2/OTU4IzI=/jumlah-penduduk-menurut-provinsi-di-indonesia.html
Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.
Batavia, 1897
Şeer merkezi
“https://crh.wikipedia.org/w/index.php?title=Cakarta&oldid=246322” saifesinden alınğan