İçeriğe atla

Cakarta

Bağlantılarnı deñiştir
Vikipediyanıñ esas 1000
QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI
Şeer
Cakarta
indoneziyaca Jakarta, batavca Jakartè, cavaca Jakarta
portrait
Bayraq[d] Tuğra[d]
Bayraq[d] Tuğra[d]
6°10′ c. e. 106°48′ ş. b.HGЯO
Memleket İndoneziya
Baş Pramono Anung[d]
Temeli qoyulğan tarihı 1527 İyün 22[1]
İlki añıluv 397
Meydanlıq
  • 662 km²
Yükseklik 91 metr
Resmiy til İndoneziya tili
Eali ▲11 135 191 kişi (2024 İyün 30)[2]
Saat quşağı UTC+7
Telefon kodu 021
Poçta indeksi 10110–14540 ve 19110–19130
Avtomobil kodu B
Sayt

jakarta.go.id​

​(ing.)
Cakarta на карте
Cakarta
Cakarta
Логотип Викисклада Wikimedia Commons saytındaki
Multimedia fayllar

Cakarta (indoneziyaca Jakarta, batavca Jakartè, cavaca Jakarta, eski adı Bataviya, resmiy adı Cakarta hususiy paytaht regionı) – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan İndoneziyanıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır.

Şeer, Cava adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni Cava deñizine qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama Cabodetabek (Jabodetabek) olaraq bilingen daa keñ Cakarta merkeziy vilâyeti, dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ kâtibiyeti buluna.

Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan Kalapa degen Sunda Qırallığınıñ limanınen bağlıdır. 1527 senesi Demak Saltanatınıñ askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı Cayakarta (Jayakarta)-ğa deñiştirildi. Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi (VOC), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, VOC-niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında İndoneziya adalarında Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. Ekinci Cian cenki devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı.

Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi cavalılar, batavlar, sundalılar, İndoneziya çinleri ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. İndoneziya tili resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı.

Tarih

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Evel qasabalar ve Kalapa

[deñiştir | kodunı deñiştir]
Portugal-sundalı padrão degen taşlı diregi, Portugal İmperiyası ve Sunda Qırallığı arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.

Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında[3] doğğan Buni medeniyetinden atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan Sundalı Tarumanagara Qırallığınıñ bir qısmı oldı.[3] 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp[4] şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan Tugu baştaş yazısında Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.[4]

Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region Sunda Qırallığınıñ qısmı oldı.[5] Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağlarına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ Chu-fan-chi, Sunda San-fo-tsi (Şrivicaya İmperiyası)-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.[6] 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.[7]

Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi Malakkadan kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki Demak Saltanatınıñ artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip olarnen ittifaq yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi Fetülla (Fatahillah)-nıñ emrinde Demaktan quvetler, Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.[8] Limannıñ adı Cayakarta-ğa deñiştirilip, Bantam Saltanatınıñ eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezine çevirildi.

Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya

[deñiştir | kodunı deñiştir]
Bataviyadaki Nieuwe Poort veya Yañı Liman, 1682 senesi

Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, Bantam Saltanatı ve İnglizler arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında Jan Pieterszoon Coennıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.[9] Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.[10]

Bataviya Felemenk müstemleke imperiyasınıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.[11] Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.[12][13] Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.[14] Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.[11] Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.[15] 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.[16] Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.[11]

19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.[14][17] Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan Menteng kibi,[18] yañı maalleler vucutqa ketirdi. Kebayoran Baru ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.[19] Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. Ekinci Cian cenki devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer (japonca ジャカルタ特別市, Jakaruta tokubetsu-shi) olaraq yañıdan adlandırdı.[20] Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı.

Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası

[deñiştir | kodunı deñiştir]
Jalan Pegangsaan Timur No. 56, Mentengde Sukarno İndoneziya mustaqillik deklaratsiyasını oquy.

Ekinci Cian cenkiniñ soñundan soñ 1945 senesi arman ayınıñ 17-inde indonez milletçiler İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti.[21][22] Bir ay soñ şeer memuriyeti, Cakarta şeeri milliy ükümeti (Pemerintah Nasional Kota Jakarta) olaraq İndoneziya reberiyeti tarafından yañıdan teşkil etildi.[23] İndonez milliy avdarması devamında, İngliz ordusu şeerge kirgeninden soñ cumhuriyetçiler, Cakartadan çıqıp Cokyakartada muvaqqat paytahtnı yerleştirdi.[24] 1949 senesiniñ ilk qış ayındaki Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından soñ 1950 senesi Cakarta, milliy paytaht olmağa yañıdan başladı.

Sukarno prezidentligi devamında Cakarta, yañı indonez milletiniñ timsallı sergilemesi içün yañıdan şekillendirildi. Sukarnonıñ daa keñ millet quruvı ve halqara tasavur programmalarından biri olıp 1962 senesi Asiya Oyunlarına azırlamalar, şeer boyunca büyük ve müim şeer quruluv proyektleri teşviq etti. Bunlarğa ait İndoneziya Milliy Abidesi (Monumen Nasional), İndoneziya musafirhanesi, yañı alışveriş merkezleri ve, Tamrin-Sudirman caddesi kibi, baş caddelerdir.[25] Sukarno, İndoneziyanıñ mustaqilligi ve milliy kimligi timsalı olğan zemaneviy ve halqara şeer olaraq Cakartanı tasavur etti.[26]

1964 senesi Cakarta, eyalet kibi aynı olğan memüriyet turumınen Hususiy paytaht regionı (Daerah Khusus Ibukota, DKI) olaraq tayin etildi.[27] 1965 senesi orta küz ayında altı üstteki harbiy generalnı öldürgen avdarma ıntıluvı, siyasiy kerginliklerniñ devrimi oldı. Tüm ülkede komunistlerge qarşı yapılğan soyqırım, biñlernen insanlar öldürgen.[28] Bu, Suhartonıñ Yañı nizamı başlanğıcını işaretledi. Ali Sadıqin (Ali Sadikin)-niñ valiligi devamında (1966–1977 seneleri) bu şeerde, infrastruktura yahşılaştıruvı, hastahane ve mektep çoqlaştıruvı ve medeniyet östürüvi programmaları kibi, müim şeer islâatları yapıldı.[29] Buña rağmen böyle büyük ölçüli quruv proyektleri, alçaq kelirli ve sade meskenler avuştırdı.[30][31]

20-nci asırnıñ soñları ve 21-inci asırnıñ başları devamında Cakarta, tezce keñleşti. Yañı nizam devamındaki çet yatırımı, taşınma mallar quruvı çoqlaştırdı. Amma bu ösüv, siyasiy qarışıqlıq ve fesatqa sebep olğan 1997 senesi Asiya maliyeviy buhranı tarafından kesildi.[32] Bu vaqia, Suhartonıñ istifasına sebep oldı.[33] Ğayrıdan quruv (Reformasi) devrinde Cakarta, İndoneziyanıñ siyasiy ayatı ve demokratik ğayrıdan quruvı içün müim olıp qaldı. Olarnıñ arasında 2007 senesi valilik açıq saylavı edi.[34] 2000-inci seneleriniñ başlarından berli bu şeerde bazı terror ücümları da ola edi.[35] Daa yaqından İndoneziya ükümeti, Nusantarağa paytahtnı taşıycaq, dep ilân etti.[36] Buña rağmen Cakarta, ülkeniñ iqtisadiy paytahtı olmağa devam etmege niyet etilecek.[37][38]

Eali

[deñiştir | kodunı deñiştir]
Yıl Sayı
1990 8 259 266 [39]
2000 8 361 079 [39]
Yıl Sayı
2010 9 607 787 [39]
2014 9 769 000 [40]
Yıl Sayı
2020 10 562 088 [41]
2024 10 684 900 [42]
Yıl Sayı
2024 11 135 191 [2]

İhtar

[deñiştir | kodunı deñiştir]
  1. ↑ Ulang Tahun Jakarta 22 Juni: Sejarah hingga Kumpulan Ucapan untuk Diupload Di Medsos (индон.) — 2021.
  2. ↑ 2,0 2,1 https://jakarta.bps.go.id/id/publication/2021/02/26/bb7fa6dd5e90b534e3fa6984/provinsi-dki-jakarta-dalam-angka-2021.html
  3. ↑ 3,0 3,1 Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage. The Jakarta Post.
  4. ↑ 4,0 4,1 Noorduyn, J.; Verstappen, H. Th. (). „Purnavarman's river-works near Tugu”. Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia. Koninklijke Brill NV. 128 (2–3): 298–307. doi:10.1163/22134379-90002752. 
  5. ↑ The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java // Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange. — Singapore: ISEAS–Yusof Ishak Institute, 2011.
  6. ↑ Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi. — St. Petersburg: Print Office of the Imperial Academy of Sciences, 1911.
  7. ↑ Maulana, W. I.; et al. (). „Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)”. Journal of Al-Tamaddun. Universiti Malaya. 19 (1): 261–272. doi:10.22452/JAT.vol19no1.19. 
  8. ↑ Pratama, A.Y.; et al. (). „The Origin of Plural Society in Jakarta”. Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022). Advances in Social Science, Education and Humanities Research. 696. Dublin: Atlantis Press. pp. 27–32. doi:10.2991/978-2-494069-63-3_4 Accesibil gratuit. ISBN 978-2-494069-62-6. 
  9. ↑ Blussé L. Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora // A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740. — Leiden University Press, 2023. — P. 15–28.
  10. ↑ Crossroads region: Southeast Asia // The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1. — Cambridge University Press, 2015. — ISBN 978-1-13919-459-4
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Shimada R. Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective // Paths to the Emerging State in Asia and Africa. — Springer Chapter Link. — P. 55–71.
  12. ↑ Dewi, E.P.; et al. (). „Transformation of Canals in Colonial Batavia”. International Journal of Architecture and Urban Studies. 3 (1). 
  13. ↑ Octavianti, T.; Charles, K. (). „The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions”. Environment and Planning C: Politics and Space. 37 (6): 1102–1125. doi:10.1177/2399654418813578. 
  14. ↑ 14,0 14,1 de Knecht-van Eekelen, A. (). „The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)”. Medical History. Cambridge University Press. 44 (20). doi:10.1017/S0025727300073270. 
  15. ↑ Zhang, L. (). Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century (Teză). University of Chicago. 
  16. ↑ Blussé L. A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740. — Leiden University Press, 2023.
  17. ↑ Passchier C. Colonial Architecture in Indonesia. — Leiden: KITLV Press, 2007.
  18. ↑ Alwi, N.M. (). Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia. The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings. The International Academic Forum (IAFOR). 
  19. ↑ Fahmi, E. (). „Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned”. Journal of Regional and City Planning Asia. 32 (1): 56–70. doi:10.5614/jpwk.2021.32.1.4. 
  20. ↑ Martinez, R.; Masron, I.N. (noyabr 2020). „Jakarta: A city of cities”. Cities. 106. doi:10.1016/j.cities.2020.102868. PMC 7442427 Accesibil gratuit. PMID 32863521.  Parametru necunoscut |article-number= ignorat (ajutor)
  21. ↑ van Mook, H.J. (). „Indonesia”. Royal Institute of International Affairs. 25 (3): 274–285. doi:10.2307/3016666. JSTOR 3016666. 
  22. ↑ Bidien, C. (). „Independence the Issue”. Far Eastern Survey. 14 (24): 345–348. doi:10.2307/3023219. JSTOR 3023219. 
  23. ↑ Fadhilah, N.; Abdurakhman (), The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people, Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia, Nova Science Publishers, Inc, ISBN 978-1-53619-399-2 
  24. ↑ Revolutionary Worlds. — Amsterdam University Press, 2023. — P. 47. — ISBN 978-9-04855-686-1
  25. ↑ Padawangi, R. (aprel 2014). Counter-Hegemonic Spaces of Hope? Constructing the Public City in Jakarta and Singapore (Raport). ARI Working Paper. Singapore: National University of Singapore. 
  26. ↑ Prasetyo, T.; Danisworo, M. (). Global Cities in a Local Context: The Case of Indonesia's Urban Development. CTBUH 2015 New York Conference. Council on Tall Buildings and Urban Habitat.  Parametru necunoscut |book-title= ignorat (ajutor)
  27. ↑ Suryoputri, S.A.; Diamantina, A. (). „The Existence of DKI Jakarta's Special Status as the Capital of Indonesia after the Ratification of the State Capital Law”. International Journal of Social Science and Human Research. 6 (7): 4346–4350. doi:10.47191/ijsshr/v6-i7-61. 
  28. ↑ Cribb, R. (avgust 2002). „Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966”. Asian Survey. 42 (4): 550–563. doi:10.1525/as.2002.42.4.550. ; Indonesia massacres: Declassified US files shed new light. BBC (17 October 2017).
  29. ↑ Ellisa, E.; Putri, F.N. (mart 2020). The Intervention of Art and Culture to Recapture the Livable Inner-Urban District. International Conference on Watershed Management and Coastal Conservation. Cebu, Philippines. 
  30. ↑ Simone A. Jakarta: Drawing the City Near. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 2014. — P. 37.
  31. ↑ Irawaty, D.T. (). Jakarta's Kampungs: Their History and Contested Future (Teză). University of California. 
  32. ↑ Delhaise P.F. Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems. — Willey, 1998. — P. 123. — ISBN 978-0-471-83450-2
  33. ↑ Pincus, J.; Ramli, R. (noyabr 1998). „Indonesia: from showcase to basket case”. Cambridge Journal of Economics. 22 (6): 723–734. doi:10.1093/cje/22.6.723. 
  34. ↑ Jakarta holds historic election. BBC News (8 August 2007).
  35. ↑ Hwang, J.C. (sentâbr 2012). Terrorism in Perspective: An Assessment of 'Jihad Project' Trends in Indonesia (Raport). JSTOR resrep06463. Şablon:ProQuest. 
  36. ↑ Ammar, M.A.; et al. (iyün 2026). „Building a sustainable future for Indonesia's new capital, the Nusantara capital city (IKN)”. Sustainable Futures. 11. Bibcode:2026SusFu..1101718A. doi:10.1016/j.sftr.2026.101718.  Parametru necunoscut |article-number= ignorat (ajutor)
  37. ↑ Indonesia pledges $40 billion to modernise Jakarta ahead of new capital – minister. Reuters (29 August 2019).
  38. ↑ President Jokowi Signs Law on Special Regional Province of Jakarta. Office of Assistant to Deputy Cabinet Secretary for State Documents & Translation (30 April 2024).
  39. ↑ 39,0 39,1 39,2 http://www.citypopulation.de/php/indonesia-jawa-admin.php
  40. ↑ http://bps.jakarta.go.id/JDA/JDA2006/JDA2007.pdf
  41. ↑ http://www.citypopulation.de/php/indonesia-admin.php
  42. ↑ https://sulut.bps.go.id/id/statistics-table/2/OTU4IzI=/jumlah-penduduk-menurut-provinsi-di-indonesia.html
Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.
Batavia, 1897
Şeer merkezi
“https://crh.wikipedia.org/w/index.php?title=Cakarta&oldid=243579” saifesinden alınğan