Tavriya
Esas maqale: Qırım tarihı
Tavriya, Tavrika, Tavrida — Qırım ve onıñ şimalindeki bazı topraqlar içün qullanılğan tarihiy coğrafiy adlar. Bu adlar qadimiy zamanda Qırımda yaşağan tavrlarnıñ adından kele. Olarnıñ bildirgen topraqları çeşit devirlerde farqlı olğan.
Qadimiy devir
[deñiştir | kodunı deñiştir]Qadimiy yunanlar Tavrika (yunanca Ταυρική, latince Taurica) adınen evelâ tavrlar yaşağan cenübiy Qırımğa dey ediler. Bu topraqlar - Qırım dağları ve yalıboyudır. Milâttan evelki V asırda Gerodot tavrlarnıñ topraqlarını yarımadanıñ cenübinde köstergen.
Soñ bu ad bütün yarımada içün de qullanılmağa başladı. Milâttan soñ I asırda Tavrika adı bütün Qırımnı bildire edi.[1]
Qadimiy coğrafiy eserlerde «Tavrika Hersonesi», yani «Tavrlar yarımadası» adı da rastkele. Strabon bütün Qırımğa «Büyük Hersones», Gerakleya yarımadasına ise «Kiçik Hersones» degen.[2]
Yunan mifologiyasındaki İfigeniyanıñ ikâyesi de tavrlarnıñ toprağınen bağlıdır. Evripid bu ikâyege esaslanıp bir facia yazğan.[3]
Orta asırlar
[deñiştir | kodunı deñiştir]Bizans devrinde Tavrika adı bazı yazılı menbalarda saqlanğan, amma daa siyrek qullanılğan. Bu menbalarda ad bazen Qırımnıñ cenübiy qısmını, bazen ise bütün yarımadanı bildirgen. Tavrika Hersonesi adı da Qırım içün qullanılmağa devam etken.[3]
XIII asırdan başlap Qırım ismi tarqalğan. Bunıñnen beraber Tavrika adı kündelik qullanışta yavaş-yavaş daa az rastkelmege başlağan.[1]
XVI–XVIII asırlar
[deñiştir | kodunı deñiştir]Bu devirniñ bazı Avropa haritalarında ve coğrafiy eserlerinde Qırım yarımadası latin tilinde Taurica ya da Chersonesus Taurica dep adlandırılğan. Bu qullanışta ad bütün yarımadağa ait edi.
Avropa edebiyatında ve teatrinde İfigeniyanıñ ikâyesi de tanılğan. XVIII asırda bu ikâye aqqında bir qaç opera yaratılğan. Tavrida adı bu eserler vastasınen Qırım ve tavrlarnıñ toprağınen bağlanıp, keñ tarqalğan.[3]
Rusiye imperiyası devri
[deñiştir | kodunı deñiştir]1783 senesi Rusiye imperiyası Qırım Hanlığı topraqlarını alğan soñ, Tavrida ve Tavriya adları resmiy ve edebiy qullanışta keñ tarqalğan. Tavrida adı esasen Qırım yarımadasını bildirgen.[3]
1784 senesi Tavriya vilâyeti qurulğan. Oña Qırım, Taman yarımadası ve Or Qapıdan şimaldeki topraqlar kirgen. Bu vilâyet 1796 senesi dağıtılğan.
1802 senesi Tavriya guberniyası qurulğan. Onıñ merkezi Aqmescit edi. Guberniya Qırım yarımadasını ve ondan şimaldeki çöl topraqlarını içine ala edi. Başta Taman topraqları da oña kirgen, amma 1820 senesi guberniya terkibinden çıqarılğan.[4]
Bu devirde Tavriya dep bütün guberniyanı da adlandıra ediler. Onıñ Qırımdan şimaldeki qısmı Şimaliy Tavriya dep añılğan. Bu topraqlar bugün Herson ve Zaporijjâ vilâyetleriniñ qısımlarıdır.[5]
XX–XXI asırlar
[deñiştir | kodunı deñiştir]1917 senesinden soñ Tavriya guberniyası bir qaç kere dağıtılıp ve yañıdan tiklenip 1920 senesi bütünley dağıtılğan. 1918 senesi Qırımda qısqa müddet yaşağan Tavrida Şura Sotsialist Cumhuriyetiniñ adında da Tavrida sözü qullanılğan.[4]
Guberniya dağıtılğan soñ da Tavriya adı tarihiy ve coğrafiy qullanışta saqlanğan. XX–XXI asırlarda bu ad daa ziyade Qırımdan şimaldeki, Herson ve Zaporijjâ vilâyetlerindeki topraqlar içün qullanıla. «Şimaliy Tavriya» adını qısqaca «Tavriya» dep de aytalar. Tavrida adı ise daa ziyade Qırımnen bağlıdır.[5]
Bu adlar tasil ve medeniyet qurumlarınıñ, sport klublarınıñ ve diger teşkilâtlarnıñ adlarında da saqlana. Qırımnen bağlı qullanışnıñ bir nümünesi — 1918 senesi Aqmescitte açılğan Tavriya Universitetidir.[6]
Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- 1 2 Ясь О. В. Таврика // Енциклопедія історії України. — 2013. — Т. 10. — С. 15.
- ↑ Strabon. Geography, VII kitap, 4 bölük, 1–2(ing.). LacusCurtius.
- 1 2 3 4 Храпунов Н. И. (2025). "О топониме «Таврида»". Античная древность и средние века (in Rusça). 53: 374–394. doi:10.15826/adsv.2025.53.021.
- 1 2 Іванець А. В. Таврійська губернія // Енциклопедія історії України.
- 1 2 Mykola Homanyuk (2019). ""Battle for Tavria": A Historical Region in Politics and in the Market of Goods and Services". Ekonomichna ta Sotsialna Geografiya (in İngilizce). 82: 20–26. doi:10.17721/2413-7154/2019.82.20-26.
- ↑ October 14, 1918 – Solemn Opening of the Taurida University in Simferopol(ing.). Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi (14 October 2025).