Vikipediya:İmlâ/Umumiy qaideler

QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI
Buña bar: qullan, qıdır

â işareti[Viki metnini deñiştir]

â işaretiniñ yerine a arfi ya da ya birikmesini yazmaq mümkün degil.

Meselâ
Doğru Yañlış
selâm selam, selyam
kâğıt kağıt, kyağıt
ilâc ilac, ilyac

с arfi[Viki metnini deñiştir]

c (kiril elifbesinde дж) arfiniñ yerine dj birikmesini yazmaq mümkün degil.

Meselâ
Doğru Yañlış
can djan
olacaq oladjaq
ilâc ilâdj

h arfi[Viki metnini deñiştir]

h arfi tek [x] sesini (eski arap elifbesimizde خ) ifade ete. Bunıñ yüzünden “oqulmağan h” (arap elifbesinde ح ve ) yazmamaqtır.

Meselâ
Doğru Yañlış
er her
uquq huquq
areket hareket
şeer şeher
eali ehali
paalı pahalı
qave qahve
saba sabah


İstisnalar
Doğru Yañlış
cumhuriyet cumuriyet
ilham ilam
levha leva
mahsul masul
ruh ru
sulh sul

ilk ecada mu- ve mü- birikmeleri[Viki metnini deñiştir]

Türk tiliniñ imlâsından farqlı olaraq arap tilinden keçme sıfatfiiller ald yalğaması olğan ötreli mimniñ ötresi (u,ü) tañlay çekimine tabiy tutulır, şöyleki:

  • ekinci sozuq sesi qalın (a, ı, o, u) ise mu- yazılır,
  • ekinci sozuq sesi ince (e, i, ö, ü) ise mü- yazılır.
Meselâ
Doğru Yañlış
mubarek mübarek
mudafaa müdafaa
munasebet münasebet
mustaqil müstaqil
mücize mucize
müsibet musibet
müteber muteber
müthiş muthiş

ilk ecada ö ve ü arifleri[Viki metnini deñiştir]

Kiril imlâsımızdan farqlı olaraq sözniñ başında ya da б, г, к, м, п, ш, дж ariflerinden soñ ince (yani yımşaq) ecalar ögünde ö ve ü yazmaqtır.

Meselâ
Doğru Yañlış
öz oz
böyle boyle
göl gol
kök kok
mögedek mogedek
şöyle şoyle
cönk conk
ürmet urmet
bütün butün
gül gul
külmek kulmek
mümkün mumkün
cümle cumle
şübe şube

İstisnalar[Viki metnini deñiştir]

Rus tilinden alınma sözler ve daa bir qaç söz.

Meselâ
Doğru Yañlış
komissiya kömissiya
kulminatsiya külminatsiya

sözniñ soñunda c, d, v ve nk[Viki metnini deñiştir]

  • Soñunda c bulunğan Arapça-Farsça sözler Türk tilinden farqlı olaraq ç ile yazılmazlar.
Meselâ
Doğru Yañlış
tac taç
turunc turunç
ilâc ilâç


  • Soñunda d tutuğı bulunğan Arapça-Farsça sözlerde d yerine t yazıla. Bu çeşit sözlernıñ çoqları sozuq ile b aşlanğan eklenti alganlarında yañıdan t > d dönüşimi körüle.
Meselâ
Doğru Yañlış
maqsat maqsad
azat azad
Aqmescit Aqmescid
maqsadı maqsatı
azadı azatı


  • Fars tilinden alınma sözler soñundaki nk birikmesi sozuqnen başlanğan eklenti arttırğanda nk > ng dönüşimi olmaz.
Meselâ
Doğru Yañlış
renki rengi
Frenki Frengi


  • Ğarbiy halqlar tillerinden alınma sözler soñunda kelgen v söylevde f kibi eşitilse de aslında olğanı kibi yazılır.
Meselâ
Doğru Yañlış
aktiv aktif
kollektiv kollektif
pozitiv pozitif

sözniñ soñunda -iy birikmesi[Viki metnini deñiştir]

Arapça nispiy sıfatlarnıñ soñunda kelgen uzun [i:] eski latin ve kiril elifbelerimiz gelenekleri uyarınca –iy şeklinde yazılır. Qırımtatar imlâsında î işareti yoqtır.

Meselâ
Doğru Yañlış
siyasiy siyasi, siyasî
milliy milli, millî
samimiy samimi, samimî

dudaq aenki: I, İ vs U, Ü[Viki metnini deñiştir]

3-nci, 4-nci, 5-nci, ... ecada[Viki metnini deñiştir]

Dudaq aenki söz başında olğan tek EKİ eca iş köre. Aşağıda yazılğan istisnalarnı esapqa almayıp, söz başından üçünci, dörtünci, beşinci, ... ecalarda tek I ve İ arifleri yazıla.

Meselâ
Doğru Yañlış
davulcı davulcu
tütünci tütüncü
tütüncilik tütüncülük
doğrulıq doğruluq
duyğulı duyğulu
yuqusız yuqusuz
rayonım rayonum
buyurıñız buyuruñız, buyuruñuz
öldüriñiz öldürüñiz, öldürüñüz
telefоnım telefоnum

İstisnalar[Viki metnini deñiştir]

  • -uv, -üv yalğamaları sözniñ er bir ecasında tek u, ü ariflerinen yazıla. Meselâ: tüşünüv, tüşündirüv, oqutuvnıñ, toplaşuv, ayıruv, becerüvim.
  • qoşma sözlerdeki tamırlarnıñ er biri bu qaidege ayrı-ayrı tabi olur. Meselâ: açközlük (aç + közlük), yalıboylu (yalı + boylu); yalıboylu.
  • arapçadan alınma sözler bu qaidege tabi degil. Meselâ: teşekkür, teessüf, tebessüm.

2-nci eca[Viki metnini deñiştir]

Ekinci ecada I, İ şöyle affikslerde yazıla:[Viki metnini deñiştir]

  • -nıñ, -niñ
  • -nı, -ni
  • -ım, -im (MENİM degil de, MEN manasında)
  • -mız, -miz (BİZİM degil de, BİZ manasında)
  • -sıñ, -siñ
  • -dır, -dir, -tır, -tir
  • -dı, -di, -tı, -ti
  • -ıp, -ip
  • -çıq, -çik
  • -mı, -mi
Meselâ
Doğru Yañlış
onıñ onuñ
köyniñ köynüñ
bunı bunu
közni köznü
men dostım men dostum
men ürim men ürüm
biz dostmız biz dostmuz
biz ürmiz biz ürmüz
sen dоstsıñ sen dоstsuñ
sen ürsiñ sen ürsüñ
oldım oldum
kördik kördük
uçtı uçtu
tüştiñ tüştüñ
toydır toydur
yоqtır yоqtur
sözdir sözdür
tüştir tüştür
оlıp оlup
körip körüp
buzçıq buzçuq
gölçik gölçük
çoqmı? çoqmu?
gölmi? gölmü?

Başqa affikslerde ve sözniñ tamırında ekinci ecada U, Ü yazıla:[Viki metnini deñiştir]

Meselâ
Doğru Yañlış
dоğru dоğrı
çükündir çükindir
yolcu yolcı
topçu topçı
dostluq dostlıq
çöplük çöplik
pullu pullı
köylü köyli
unsuz unsız
yüzsüz yüzsiz
оnuncı оnıncı, оnuncu
üçünci üçinci, üçüncü
menim dostum menim dostım
bizim dostumız bizim dostımız, bizim dostumuz
közüñ köziñ
közüñiz köziñiz, közüñüz
yolu yolı
özü özi
oluñız olıñız, oluñuz
bölüñiz böliñiz, bölüñüz
dоğulmaq dоğılmaq
bölünmek bölinmek
yоrğun yоrğın
özgün özgin
olsun olsın
külsün külsin

Daimiy kelecek zaman fiilleri[Viki metnini deñiştir]

Er vaqıt deyerlık -r, -ar/-ır, -er/-ir yalğamaları qoşuluvınen yapıla, bir ecalı tamır-negizlerde sozuq ses dudaqlanğan olsa da. Meselâ: uçar, körer, öler.

İstisna (-ur yalğaması):
Doğru Yañlış
olur olır

-mı, -mi affiksi[Viki metnini deñiştir]

Türk imlâsından farqlı olaraq -mı, -mi affiksi sözlernen qoşıp yazmaqtır.

Meselâ
Doğru Yañlış
barmı? bar mı?
bilesiñmi? bilesiñ mi?
añladıñmı? añladıñ mı?
ocadırmı? ocadır mı?, oca mıdır?

Arap ve Fars izafeti[Viki metnini deñiştir]

Arabiy izafet[Viki metnini deñiştir]

Meselâ
Doğru Yañlış
Dar ül-İslâm Dar ul-İslâm, Dar-ül-İslâm, Dar ü'l-İslâm, Darül-İslâm
Dar üs-Selâm Dar us-Selâm, Dar-üs-Selâm, Dar ü's-Selâm, Darüs-Selâm, Dar ül-Selâm

Farsiy izafet[Viki metnini deñiştir]

Meselâ
Doğru Yañlış
noqta-i nazar noqtai nazar, noqtai-nazar, noqta-i-nazar
Deşt-i Qıpçaq Deşti Qıpçaq, Deşti-Qıpçaq, Deşt-i-Qıpçaq
Quran-ı Kerim Quranı Kerim, Quranı-Kerim, Quran-ı-Kerim, Quran-i Kerim
Kitab-ı Mübin Kitabı Mübin, Kitabı-Mübin, Kitab-ı-Mübin, Kitap-i Mubin

Menbalar[Viki metnini deñiştir]

  1. A. Garkavets "Qırımtatar tili fonetikası, morfologiya ve imlâsınıñ qısqa tasviri."
  2. S.M. Üseinov, V.A. Mireyev, S.Y. Sahaciyev "Qırımtatar tilini ögreniñiz"
  3. A.V. Veliullayeva "Qırımtatar tili grammatikasından cedveler"
  4. А. Меметов, К. Мусаев "Крымтатарский язык"