Vikingler
Vikingler — VIII–XI asırlarda Skandinaviyadan deñiz seferlerine çıqqan askerler ve satıcılar. Olar yağmacılıq yapqan, ticaretnen oğraşqan ve yañı yerlerde yerleşken. Esasen bugünki Danimarka, Norvegiya ve İsveçiya topraqlarından kelgenler. Eski skandinav tilindeki víkingr sözü deñiz yağmacısı manasında qullanılğan.[1]
Olarnıñ seferleri Avropa tarihına büyük tesir etken. Bu seferlerniñ eñ faal devrine viking devri deyler. Onı adet üzre 793–1066 seneleri ile sıñırlaylar. 793 senesi vikingler İngiltereniñ şimalindeki Lindisfarn manastırına ücüm etken.[2]
Seferleri ve gemileri
[deñiştir | kodunı deñiştir]Vikingler baylıq qazanmaq, ticaret yapmak ve yañı topraqlarda yerleşmek içün seferlerge çıqqan. Olarnıñ seferleri Avropadan ğayrı Ğarbiy Asiya ve Şimaliy Afrikağa da yetken.[3] Olar Avropanıñ deñiz kenarındaki şeer ve köylerine, kilseler ve manastırlarğa ücüm etken, mallarnı yağma etken ve adamlarnı esir alğan. Bazı esirler qul olaraq satılğan. Seferlerni yerli yolbaşçılar ya da ükümdarlar idare etken.[4]
Cenk seferlerinde qullanğan uzun tahta gemileri yelken ve kürekler ile yürgen. Bu gemiler hem açıq deñizde, hem de say özenlerde yürmege uyğun edi. Buña köre, vikingler deñiz kenarından uzaqta bulunğan yerlerge de yetip olğan.[5]
Yerleşken yerleri ve ticareti
[deñiştir | kodunı deñiştir]Vikingler İngiltere, İrlandiya, Normandiya, Farer ve Şetland adaları, İslandiya ve Grenlandiya kibi yerlerde yañı meskenler qurğan.[1] Normandiyada yerleşken vikinglerniñ nesillerinden olğan normanlar soñradan Cenübiy İtaliya ve Siçiliyanı zapt etken.[6]
Şarqiy Avropada skandinav askerleri ve satıcılarına varâglar da dey ediler. Olar Rus devletiniñ erte tarihında emiyetli rol oynağan. Özü ve Edil boyunca ticaret yapıp, Qara deñiz ve Hazar deñizine qadar yetkenler. Bizans imperiyası ve musulman memleketleri ile ticaret yapqanlar. Bazıları Bizans imperatorlarınıñ askerleri olaraq hızmet etken.[7]
1000 senesine yaqın skandinav deñizcileri Şimaliy Amerikağa yetken. Bugünki Kanadanıñ Nyufaundlend adasında olarnıñ meskeninden qalğan izler tapılğan. Bu tapıntılar avropalılar Şimaliy Amerikağa Hristofor Kolumbdan bir qaç asır evel yetkenini köstere.[8]
Yaşayışı ve medeniyeti
[deñiştir | kodunı deñiştir]Seferler arasında vikingler köy hocalığı, balıqçılıq, zenaat ve ticaretnen oğraşqan. Olarnıñ cemiyetinde bay yolbaşçılar, azat adamlar ve qullar olğan. Azat adamlar cıyılışlarda qanunlar ve davalar aqqında qararlar qabul etken.[1]
Baştan olar skandinav dininiñ Odin, Tor ve diger tañrılarına inanğan. X–XI asırlarda Skandinaviyada hristianlıq tarqalğan, ükümdarlar ve ealiniñ büyük qısmı bu dinni qabul etken. Eski inançlar birden yoq olmağan, bir müddet yañı din ile beraber devam etken.[1]
Vikinglerniñ ayatı ve seferleri aqqında sagalar, yani tarihiy vaqialar ve efsanelerni birleştirgen ikâyeler saqlanğan. Olarnıñ bir çoqusı viking devrinden soñ, hususan XIII asırda yazılğan. Vikingler öz devirlerinde runa degen arifler ile taş, tahta ve başqa şeyler üstüne qısqa yazılar yazğan.[9]
Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- 1 2 3 4 Vikings and the Viking Age(ing.). Australian National Maritime Museum.
- ↑ Trelleborg og Vikingetiden (da). Nationalmuseet.
- ↑ Europe(ing.). Follow the Vikings.
- ↑ Viking expeditions and raids(ing.). National Museum of Denmark.
- ↑ Longship(ing.). Deutsches Historisches Museum.
- ↑ Norman(ing.). Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Baltic, Ukraine, Belarus and the East(ing.). Follow the Vikings.
- ↑ L’Anse aux Meadows National Historic Site(ing.). UNESCO World Heritage Centre.
- ↑ Language, Literature and Art(ing.). Follow the Vikings.