Ruhiyat
Ruhiyat, ya da psihologiya — insannıñ nasıl fikir etkenini, neler is etkenini ve nasıl areket etkenini ögrengen ilim. O, fikir etüv, duyğular, afıza, diqqat, irade, ögrenüv ve insanlar arasındaki munasebetlerni tetqiq ete.[1]
Psihologiya sözü qadimiy yunanca yunanca ψυχή — «ruh» ve yunanca λόγος — «söz», «ögreti» sözlerinden kelip çıqqan.
Ruhiyat neni ögrene?
[deñiştir | kodunı deñiştir]Ruhiyat adamnıñ içki dünyasını ve areketleriniñ sebeplerini añlamağa tırışa. Meselâ, o, şöyle suallerge cevap qıdıra:
- İnsan yañı bir şeyni nasıl ögrene?
- Ne içün bazı şeylerni hatırlay, başqalarını ise unuta?
- Duyğular qarar almağa nasıl tesir ete?
- İnsanlar bir-birine nasıl tesir ete?
- İnsannıñ fikir ve areketleri yaşına köre nasıl deñişe?
Ruhiyat biologiya, tibbiyet, pedagogika ve başqa fenlernen sıq bağlıdır. Miyniñ ve siñir sistemasınıñ işi de ruhiyat araştırmalarında ögrenile.[2]
Ayvanlarnıñ ögrenüvi ve areketleri de tetqiq etile. Bu araştırmalar ayvanlarnıñ hususiyetlerini añlamağa ve olarnı insanlarnıñ hususiyetlerinen muqayese etmege yardım ete.[2]
Araştırma usulları
[deñiştir | kodunı deñiştir]Ruhiyatçılar adamlarnıñ areketlerini közeteler, olarnen laf eteler, anketalar, testler ve tecribeler qullanalar. Toplanğan malümatnı talil etip, tahminleriniñ doğru olğanını teşkereler.[3]
Araştırma neticeleri başqa alimler de olarnı teşkerip olması içün neşir etile.[1]
Esas saaları
[deñiştir | kodunı deñiştir]Ruhiyatnıñ türlü saaları bar. Olardan bazıları:
- Kognitiv ruhiyat — fikir etüv, afıza, diqqat ve ögrenüvni ögrene.
- İnkişaf ruhiyatı — adamnıñ balalıqtan qartlıqqa qadar nasıl deñişkenini ögrene.
- İçtimaiy ruhiyat — adamlar arasında munasebetlerni ve adamlarnıñ bir-birine tesirini ögrene.
- Tasil ruhiyatı — ögrenüv ve oqutuvnıñ hususiyetlerini ögrene.
- Klinik ruhiyat — ruhiy qıyınlıqlarnı ögrene ve olarnı aşmaqta adamlarğa yardım ete.[2]
Ruhiyat bilgileri tasil, sağlıq saqlav, iş, sport ve başqa saalarda qullanıla.[2]
Tarihı
[deñiştir | kodunı deñiştir]İnsanlar qadimiy devirlerden berli ruh, aqıl, duyğular ve fikir etüv aqqında tüşüngen. Bu meseleler evelâ felsefe ve din çerçivesinde baqılğan. Qadimiy yunan felsefecileri, şu cümleden Platon ve Aristotel, aqıl ve bilgi aqqında eserler yazğan.[4]
XIX asırda ruhiyat ayrı bir ilim olaraq inkişaf etmege başladı. 1879 senesi Vilhelm Vundt Lâyptsig universitetinde tecribe ruhiyatınıñ ilk laboratoriyasını açtı. Bu vaqia ilmiy ruhiyat tarihında emiyetli bir adım sayıla.[5]
Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- 1 2 What Is Psychology?(ing.). Psychology 2e. OpenStax.
- 1 2 3 4 Contemporary Psychology(ing.). Psychology 2e. OpenStax.
- ↑ Approaches to Research(ing.). Psychology 2e. OpenStax.
- ↑ Cognitive Science(ing.). Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- ↑ History of Experimental Psychology in Leipzig(ing.). Universität Leipzig.