Mohandas Gandi

Mohandas Gandi
Mohandas Gandi
	gucarati મોહનદાસ ગાંધી
Doğma adı	gucarati મોહનદાસ ગાંધી
Doğğan künü	1869 oktâbr 2[…]
Doğğan yeri	Porbandar[d], Britanya Hindistanı[d], Britaniya İmperiyası;
Ölgen künü	1948 yanvar 30[…] (78 yaşında)
Ölgen yeri	Nyu Deli;
Memleketi	İndistan;
Zenaatı	siyasetçi, barrister, siyasiy yazıcı, jurnalist, felsefeci, avtobiograf, esse yazıcı, gazeta muarriri, uquq qorçalayıcı, hatırlavlar yazıcı, insanperver, barışıqperver, inqilâpçı, yazıcı, freedom fighter, pacifist, uquqçı, advokat, müellif
Baba	Karamchand Uttamchand Gandhi[d]
Ana	Putlibai Karamchand Gandhi[d]
Ömür arqadaşı	Kasturba Gandi[d]
Balalar	Harilal Gandi[d], Manilal Gandi[d], Manilal gandhi[d] ve Devdas Gandhi[d]
Mukâfatlar	Time dergisi yılın adamı listesi[d] (dekabr 1930)
Avtograf
	Wikimedia Commons saytındaki; Multimedia fayllar

Mahatma Gandi, aqiqiy adı Mohandas Karamçand Gandi (gucarati મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી; hindice मोहनदास करमचंद गांधी; [moːˈɦəndaːs kəˈɾəmtʃənd ˈɡaːndʱi]; 1869 oktâbr 2, Porbandar, Britan İndistanı — 1948 yanvar 30, Nyu Deli, İndistan) — indistanlı siyasiy ve cemaat erbabı, İndistannıñ milliy qurtulış areketiniñ yolbaşçılarından biridir. Britaniya müstemleke akimiyetine qarşı zorbalıqsız küreş ve grajdan itaatsızlığı usullarını qullandı. Gandi inkişaf ettirgen satyagraha, yani aqiqatqa sadıqlıq ve zorbalıqsız tirenüv printsipi, dünyanıñ çeşit memleketlerindeki azatlıq ve grajdan aqları areketlerine tesir etti.^[12]

Bala çağı ve tasili

Mohandas Gandi 1869 senesi oktâbr 2 künü Gucarat yarımadasındaki Porbandar şeerinde doğdı. Babası Karamçand Gandi Porbandar ve başqa küçük beyliklerde baş nazir olaraq çalıştı. Anası Putlibay dindar qadın edi. Mohandas on üç yaşında Kasturba Makhancinen evlendi; olarnıñ dört oğlu oldı.

1888 senesi Gandi uquq ögrenmek içün Londonğa ketti. 1891 senesi advokat oldı ve İndistanğa qayttı. 1893 senesi bir ind ticaret şirketiniñ uquqiy işlerini yürsetmek içün Cenübiy Afrikağa bardı. Anda o ırqına köre diskriminatsiyağa oğradı ve yerli ind cemaatınıñ aqlarını qorçalamağa başladı.^[13]

Cenübiy Afrikadaki faaliyeti

Gandi Cenübiy Afrikada yigirmi bir yıl yaşadı. 1894 senesi Natal İnd kongressini qurıp, ind köçmenlerine qarşı ayırıcı qanunlarnıñ deñiştirilmesi içün çalıştı. 1906 senesi Transvaalda indlerni mecburiy qayd etme qanunına qarşı kütleviy zorbalıqsız tirenüvni teşkil etti. Bu küreş vaqtında o satyagraha adını bergen usulını şekillendirdi. Gandi ve onıñ tarafdarları bir qaç kere apiske atıldılar. 1914 senesi bazı ayırıcı qaidelerniñ yımşatılmasına nail olıp, Cenübiy Afrikadan ketti; 1915 senesi yanvarnıñ 9-ında İndistanğa qayttı.^[13]

İndistannıñ mustaqilligi içün küreş

Gandi 1915 senesi İndistanğa qaytqan soñ memleketni dolaşıp, köylüler ve işçilerniñ vaziyetini ögrendi. 1917 senesi Çamparanda indigo yetiştirgen köylülerni, 1918 senesi ise Khedada ağır bergilerden azap çekken köylülerni qorçalağan areketlerge reberlik etti. Bu kampaniyalar onı bütün İndistanda tanıttı.

1920–1922 seneleri Gandi Britaniya akimiyeti ile işbirliginden vazgeçme ve Britaniya mallarını boykot etme areketini idare etti. O, İndistanda yapılğan mallarnı qullanmağa ve kastağa esaslanğan ayırmacılıqnı yoq etmege çağıra edi. 1930 senesi martnıñ 12-sinde Sabarmati aşramından Dandi köyüne qadar Tuz yürüşini başladı. Yürüşniñ soñunda deñiz suvundan tuz yapıp, Britaniya tuz monopoliyasınıñ qanunını açıqça bozdı. Bu areket bütün memlekette grajdan itaatsızlığı kampaniyasına çevrildi.^[14]

II cian cenki vaqtında Gandi Britaniya akimiyetinden İndistannı terk etmesini talap etti. 1942 senesi başlanğan «İndistandan ketiñiz» areketinden soñ o ve İndistan Milliy kongressiniñ başqa reberleri apiske atıldı. 1947 senesi avgust 15 künü İndistan mustaqillik qazandı, amma memleket İndistan ve Pakistan devletlerine bölündi. Bölünüv vaqtında induslar, musulmanlar ve sikhler arasında qanlı çatışmalar oldı. Gandi din cemaatlarını barıştırmağa tırıştı ve zorbalıqnı toqtatmaq içün açlıq ilân etti.

Öldürilüvi ve hatırası

1948 senesi yanvar 30 künü Nyu Delide dua toplaşuvına barğan Gandi indus milletçisi Nathuram Godse tarafından atıp öldürildi.^[15] İndistanda onı sıq-sıq «millet babası» dep añalar. Onıñ doğğan künü olğan oktâbrniñ 2-si İndistanda Gandi Cayanti bayramı, Birleşken Milletler Teşkilâtı tarafından ise Zorbalıqsızlıq halqara künü olaraq qayd etile.^[12]

Galeri

Almatı şeerindeki Mohandas Gandi eykeli
Gandiniñ resmi olğan 10 rupiyalı İndistan mektüp pulu, 1948 senesi
Gandiniñ 100 yıllığına bağışlanğan 6 kopeklik Şuralar Birligi mektüp pulu, 1969 senesi
Qazahistan mektüp pulu, 1995 senesi

Bağlantılar

Ганді // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол. Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1998—2004. — ISBN 966-749-200-1.
Ґанді Моґандас Каранчан // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, кн. II : Літери В — Ґ. — С. 291-292. — 1000 екз.
Ґанді Могандас Карамчанд // Універсальний словник-енциклопедія. — 4-те вид. — К. : Тека, 2006.
Gandhi Smriti — İndistan ükümetiniñ saytı (ing.)
Mani Bhavan Gandhi Sangrahalaya Gandhi Museum & Library — muzey ve kitaphane (ing.)
Gandhi Research Foundation — Gandi mirasını tetqiq etken vaqıf (ing.)

Menbalar

1 2 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (fr.): açıq malümat platforması — 2011.
1 2 Mahatma Gandhi // Babelio (fr.) — 2007.
1 2 3 4 5 6 Mahatma Gandhi Biography // biyografi
↑ Google Books (мн.) — 2005. — S. 1—3.
↑ Anne Frank Stichting Knowledge Centre Mahatma Gandhi (ingl.)
↑ Mohandas K. GandhiBiography (ingl.) // IMDb — 1990.
↑ JSTOR — 1995.
1 2 https://www.gandhiheritageportal.org/familytree — 2013.
1 2 https://web.archive.org/web/20190303203819/https://gandhijayanti2017.com/mahatma-gandhi-family-tree/
1 2 3 4 http://wowmusings.blogspot.com/2006/12/how-many-children-did-mahatma-gandhi.html
↑ https://gandhijayanti2017.com/mahatma-gandhi-family-tree/
1 2 «Mahatma Gandhi», İndistan Medeniyet nazirligi (ing.).
1 2 «Life and Times of Mahatma Gandhi», Gandhi Heritage Portal (ing.).
↑ «Chronology of Mahatma Gandhi», Gandhi Smriti and Darshan Samiti (ing.).
↑ «Life Events of Mahatma Gandhi», Racghat memorial komiteti (ing.).

[_3112ee86f482ebf3-1] 1 2 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (fr.): açıq malümat platforması — 2011.

[_77d6d43d7cb7efcb-2] 1 2 Mahatma Gandhi // Babelio (fr.) — 2007.

[_9d0b804bc48f248e-3] 1 2 3 4 5 6 Mahatma Gandhi Biography // biyografi

[_5c22e1850d0b68b0-4] Google Books (мн.) — 2005. — S. 1—3.

[_fe2cc7495441a99d-5] Anne Frank Stichting Knowledge Centre Mahatma Gandhi (ingl.)

[_706b4791a3b77239-6] Mohandas K. GandhiBiography (ingl.) // IMDb — 1990.

[_2836f74add6cdd71-7] JSTOR — 1995.

[_4e0190b3b19dac42-8] 1 2 https://www.gandhiheritageportal.org/familytree — 2013.

[_8b0ff1fb3844a7f1-9] 1 2 https://web.archive.org/web/20190303203819/https://gandhijayanti2017.com/mahatma-gandhi-family-tree/

[_1c2de80f0bb21ee5-10] 1 2 3 4 http://wowmusings.blogspot.com/2006/12/how-many-children-did-mahatma-gandhi.html

[_8ded91f704ef0463-11] ttps://gandhijayanti2017.com/mahatma-gandhi-family-tree/

[culture-gandhi-12] 1 2 «Mahatma Gandhi», İndistan Medeniyet nazirligi (ing.).

[gandhi-chronology-13] 1 2 «Life and Times of Mahatma Gandhi», Gandhi Heritage Portal (ing.).

[gandhi-smriti-14] «Chronology of Mahatma Gandhi», Gandhi Smriti and Darshan Samiti (ing.).

[15] «Life Events of Mahatma Gandhi», Racghat memorial komiteti (ing.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]