Jak Kartye

Jak Kartye
frenkçe Jacques Cartier
Doğğan künü	1491 dekabr 31
Doğğan yeri	Rothéneuf[d], Saint-Malo[d]
Ölgen künü	1557 sentâbr 24 (65 yaşında)
Ölgen yeri	Rothéneuf[d], Saint-Malo[d]
Memleketi	Frenkistan Qırallığı[d]
Zenaatı	Seyrüseferci, keşfiyatçı seyaatçı, deñiz seyaatçısı, keşfiyatçı, deñizci, siyasetçi
Ömür arqadaşı	Mary Catherine des Granches[d]
Mukâfatlar	Person of National Historic Significance[d]
Avtograf
Wikimedia Commons saytındaki Multimedia fayllar

Jak Kartye (frenkçe Jacques Cartier; 1491, Sen Malo, Bretan — 1557 sentâbr 1, Sen Malo) — breton asıllı frenk deñiz seyaatçısı. O, 1534–1542 seneleri Atlantik okeanından bugünki Kanadağa üç seyaat yaptı, Sent Lorens körfezini ve Sent Lorens özenini Avropa haritalarına kirsetti, bugünki Kvebek ve Monreal şeerleri bulunğan yerlerine bardı. Kartyeniñ seyaatları Frenkistan qırallığınıñ Şimaliy Amerikadaki iddialarına ve soñraki Yañı Frenkistan müstemlekesiniñ qurulmasına zemin azırladı.

Ayatı

Bala çağı ve ilk yılları

Jak Kartye 1491 senesi Bretan dukalığınıñ Sen Malo liman şeerinde doğdı. Doğğan künü belli degil; vesiqalar onıñ iyün 7 ile dekabr 23 künleri arasında doğğanını tahmin etmege imkân bere. Balalığı ve ilk deñiz seyaatları aqqında da az malümat saqlanğan. O, yaşlığından deñizciliknen oğraştı ve 1534 senesine qadar tecribeli deñizci olaraq tanıldı. Bazı tetqiqatçılar onıñ Braziliyağa ve Nyufaundlendge barğan seyaatlarda iştirak etkenini tahmin eteler, amma bu seyaatlarnıñ tafsilâtı belli degil.

1520 senesi Kartye Sen Malo idarecilerinden biriniñ qızı Katerin de Granşnen evlendi. Olarnıñ balaları olmadı.

Birinci seyaatı

1534 senesi Frenkistan qıralı I Fransua Kartyeni Asiyağa şimaliy-ğarb deñiz keçitini ve zengin ülkeler yolunı qıdırmaq içün Şimaliy Amerikağa yolladı. Kartye eki gemi ve qararnen altmış kişinen aprel 20 künü Sen Malodan ketti. O Bel İl boğazından keçip, Sent Lorens körfezini, Labrador ve Nyufaundlend yalısını, Madlen adalarını, Prins Edvard adasını ve Gaspe yarımadasını tetqiq etti.

Gaspe körfezinde Kartye büyük bir haç tiklep, bu yerlerni Frenkistan qıralınıñ mülkü dep ilân etti. Anda Stadakona köyünden kelgen yerli halq ve olarnıñ başlığı Donnakonanıñ eki oğlu — Domagaya ve Taynyoagninen — tanıştı. Kartye eki yaşnı özünen Frenkistanğa ketirdi. Olar soñraki seyaatta tilmaç ve yol kösterici oldılar.

Ekinci ve üçünci seyaatları

1535–1536 senelerindeki ekinci seyaatında Kartye üç geminen Sent Lorens özeni boyunca içerige kirdi. O başta Stadakonağa — bugünki Kvebek şeeri bulunğan yerge — bardı, soñra Oşlaga köyüne ulaştı. Oşlaga bugünki Monreal şeeri civarında edi. Kartye yaqındaki dağğa Mon Ruayal (qıral dağı) adını berdi; «Monreal» adı da bundan kele.

Ekspeditsiya qışnı Stadakona yanında keçirdi. Frenk deñizcileriniñ çoqusı tsinga hastalığına tutulğan edi; yerli sakinler olarnı şifalı ağaçtan yapılğan içkinen tedavi etmege yardım ettiler. 1536 senesi Kartye Donnakonanı ve bir qaç yerli adamnı zornen gemisine mindirip Frenkistanğa ketirdi. Olarnıñ ekseriyeti memleketine qaytalmadan Frenkistanda öldi.

1541–1542 senelerindeki üçünci seyaat keşifnen beraber müstemleke qurmaq teşebbüsi edi. Kartye bugünki Kap Ruj yanında «Charlesbourg-Royal» adlı qasaba qurdı. Tapqan pirit ve kvarts taşlarını altın ve elmaz tüşündi. Qış ağır keçti, yerli halqnen çatışmalar arttı ve qasaba terk etildi. Kartye Frenkistanğa qaytqan soñ bir daa qıral ekspeditsiyalarına reberlik etmedi.

«Kanada» adınıñ menşei

«Kanada» adı Sent Lorens vadiysinde qullanılğan yerli irokez tilindeki «kanata» sözünden kele. Bu söz «köy» ya da «qasaba» manasına kele. 1535 senesi Domagaya ve Taynyoagni Kartyege «kanata»ğa — Stadakona köyüne — barğan yolnı tarif ettiler. Kartye bu sözni tek köyge degil, Donnakona idare etken bütün yerge nisbeten qullandı. Soñraki Avropa haritalarında ad daa büyük bölgege tarqaldı.

Jak Kartye ömrüniñ soñki yıllarını Sen Maloda ve yaqındaki Limoelu malikanesinde keçirdi. O 1557 senesi sentâbr 1 künü, veba epidemiyası devam etken vaqıtta vefat etti.