Galileo Galiley

Galileo Galiley
Galileo Galiley
	italyanca Galileo Galilei
Doğma adı	italyanca Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei
Doğğan künü	1564 fevral 15
Doğğan yeri	Piza[d], Florentsiya Dukalığı[d];
Ölgen künü	1642 yanvar 8[…] (77 yaşında)
Ölgen yeri	Arçetri[d], Toskana Ulu Dukalığı[d];
Memleketi	Florentsiya Dukalığı[d]; Toskana Ulu Dukalığı[d];
Zenaatı	astronomiyacı, felsefeci, riyaziyatçı, fizikacı, keşfiyatçı, astrologiyacı, universitet ocası, alim, müendis, felsefeci, siyasetçi
Baba	Vincenzo Galilei[d]
Ana	Giulia Ammannati[d]
Balalar	Vincenzo Gamba[d] ve Maria Celeste[d]
Mukâfatlar	International Space Hall of Fame[d] (1991)
Avtograf
	Wikimedia Commons saytındaki; Multimedia fayllar

Galileo di Vinçentso Bonayuti de Galiley (italyanca Galileo di Vincenzo Bonaiuti de Galilei; 1564 fevral 15, Piza, Florentsiya dukalığı — 1642 yanvar 8, Arçetri, Florentsiya yaqını) — italiyalı fizikacı, astronom, riyaziyatçı ve tabiatşınastır. O, klassik mehanikanıñ esaslarını qoyğan ve deñevge, közetüvge ve ölçevge esaslanğan tabiat ilimleriniñ inkişafına büyük tesir etken alimlerden biridir. Galiley Uyanuv devriniñ soñundaki ve İlmiy inqilâp devrindeki eñ müim şahıslardan biri sayıla.^[7]

Galiley teleskopnı icat etmedi, amma 1609 senesi onı bayağı mükemmelleştirip, kökni muntazam olaraq közetmek içün qullandı. O Ay yüzündeki dağlar ve çuqurlarnı, Yupiterniñ dört yoldaşını, Çolpannıñ fazalarını, Küneş lekelerini ve Kâbe Yolunıñ pek çoq yıldızdan ibaret olğanını közetti. Bu keşfiyatlar Aristotel ve Ptolemey kosmologiyasınıñ bazı fikirlerine qarşı delil oldı ve Kopernikniñ geliotsentrik modelini quvetlendirdi, amma bu modelni tek başına tam isbatlamadı.^[8]

Ayatı

Bala çağı ve tasili

Galileo Galiley 1564 senesi fevral 15 künü Pizada doğdı. Babası Vinçentso Galiley lavta çalğıcısı ve muzıka nazariyecisi, anası Culiya Ammannati edi. Qoranta eski florentsiyalı soydan kelse de, zengin degil edi. Galileyniñ atalarından biri, XV asırda yaşağan ekim ve devlet erbabı Galileo Bonayuti edi; qoranta soñradan onıñ adını soyadı olaraq qabul etti.^[9]

1581 senesi Galiley babasınıñ isteginen Piza universitetinde tıp oqumağa başladı. Lâkin riyaziyat ve tabiat ilimlerine merağı artqanı içün tibbiyet tasilini tamamlamadı. 1585 senesi universitetten derece almadan ketti ve riyaziyatnen mehanikanı mustaqil şekilde ögrenmege devam etti.

İlmiy faaliyeti

1589 senesi Galiley Piza universitetinde riyaziyat ocası olaraq tayin etildi. 1592–1610 seneleri Padua universitetinde geometriya, mehanika ve astronomiya dersleri berdi. Bu devirde avuq tüzlem üstünde cisimlerniñ areketini tetqiq etti, tüşüv qanunları ve atılğan cisimlerniñ yolu aqqında fikirlerini inkişaf ettirdi. Onıñ işleri soñradan klassik mehanikanıñ şekillenmesine esas oldı.^[10]

1609 senesi Galiley Felemenkte yapılğan uzaqnı kösterici bir alet aqqında eşitip, teleskoplar yaptı. 1610 senesi kök közetüvlerini «Yıldız habercisi» (latince Sidereus Nuncius) eserinde neşir etti. O sene Florentsiyağa barıp, Toskana büyük dukası II Kozimo sarayında riyaziyatçı ve felsefeci oldı.^[7]

Kilse ile ihtilâfı

Galiley Kopernikniñ Yer Küneş etrafında aylana degen fikrini açıqça qorçaladı. 1616 senesi Katolik kilsesi geliotsentrik talimatnı resmiy şekilde qabul etmedi ve Galileyge onı aqiqat olaraq ögretmemege tenbi etti. 1632 senesi Galileyniñ «Dünyanıñ eki esas sisteması aqqında dialog» (italyanca Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo) kitabı neşir etildi.

1633 senesi Roma inkvizitsiyası Galileyni makemege çıqardı. O Kopernik talimatından vazgeçkenini açıqça bildirmege mecbur etildi ve ev apisinde yaşamağa maküm etildi. Galiley ömrüniñ soñki yıllarını Arçetride keçirdi. 1638 senesi kör olsa da, areket ve cisimlerniñ dayanıqlılığı aqqındaki tetqiqatlarını «Eki yañı ilim aqqında subetler ve riyaziy isbatlar» (italyanca Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze) eserinde neşir ettirdi. O 1642 senesi yanvar 8 künü vefat etti.^[7]

Menbalar

1 2 http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Galileo.html
↑ BeWeB
1 2 Галилей Галилео // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.] — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.
1 2 Berry A. A Short History of Astronomy (брит. англ.) — London: John Murray, 1898.
↑ Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (fr.): açıq malümat platforması — 2011.
↑ Архив по истории математики Мактьютор — 1995.
1 2 3 «Life of Galileo», Museo Galileo (ing.).
↑ «Galileo’s Observations of the Moon, Jupiter, Venus and the Sun», NASA Science (ing.).
↑ «Galilei, Galileo», Treccani (itl.).
↑ Weidhorn Manfred The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History. — iUniverse, 2005. — P. 155. — ISBN 0-595-36877-8

[_91678b07d8177843-1] 1 2 http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Galileo.html

[_17136f23ccdb713e-2] BeWeB

[_8abb1e774b6feb68-3] 1 2 Галилей Галилео // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.] — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.

[_151b967735e166cc-4] 1 2 Berry A. A Short History of Astronomy (брит. англ.) — London: John Murray, 1898.

[_6b341bbb997e466c-5] Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (fr.): açıq malümat platforması — 2011.

[_7b62a9a5789e034f-6] Архив по истории математики Мактьютор — 1995.

[museo-galileo-7] 1 2 3 «Life of Galileo», Museo Galileo (ing.).

[nasa-galileo-8] «Galileo’s Observations of the Moon, Jupiter, Venus and the Sun», NASA Science (ing.).

[9] «Galilei, Galileo», Treccani (itl.).

[Einstein2-10] Weidhorn Manfred The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History. — iUniverse, 2005. — P. 155. — ISBN 0-595-36877-8

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]