Amerika grajdanlıq cenki
Amerika grajdanlıq cenki — 1861–1865 seneleri Amerika Qoşma Ştatlarında olıp keçken içki cenk. Bir tarafta memleketniñ birligini saqlamaq istegen federal ükümet, diger tarafta ise AQŞtan ayırılğan 11 cenüp ştatı olğan. Bu ştatlar Amerika Konfederat Ştatlarını qurğan. Federal ükümetke bağlı tarafqa Şimal ya da Birlik, Konfederatsiyağa ise Cenüp de deyler.
Sebepleri
[deñiştir | kodunı deñiştir]Cenkniñ esas sebebi qulluq meselesi olğan. Cenüp ştatlarında büyük çiftlikler qullarnıñ emegini qullanğan. Bu ştatlarnıñ yolbaşçıları qulluqnı saqlamaq ve onı yañı topraqlarğa da cayratmağa istegen. Şimalde ise qulluqnıñ cayılmasına qarşı çıqqanlarnıñ tesiri artqan. Ştatlarnıñ aqları ve federal ükümetniñ salâhiyetleri aqqındaki dava da qulluq meselesinen sıq bağlı olğan.[1]
1860 senesi qulluqnıñ yañı topraqlarğa cayılmasına qarşı olğan Eybraham Linkoln prezident saylanğan. Bundan soñ cenüp ştatları birer-birer AQŞtan ayırılğanlarını ilân etip başlağan. Linkoln idaresi bu ayırıluvnı tanımağan. Federal ükümetniñ birinci esas maqsadı memleketniñ birligini saqlamaq olğan; cenk devamında qulluqnı bitirmek de esas maqsatlardan birine çevirilgen.[2][3]
Cenkniñ ketişatı
[deñiştir | kodunı deñiştir]Cenk 1861 senesi aprelniñ 12-sinde Konfederatsiya askerleriniñ Fort Samter kermenini topqa tutmasınen başlanğan. İlk yıllarda eki taraf da büyük coyuqlarğa oğrağan. 1863 senesi federal ordu Gettisberg uruşında ğalebe qazanğan ve Viksbergni alğan. Bu ğalebeler Şimalniñ vaziyetini quvetleştirgen.[2]
1863 senesi yanvarnıñ 1-inde Linkolnnıñ qullarnı azat etüv aqqındaki beyannamesi quvetini alğan. O, federal ükümetke qarşı çıqqan bölgelerdeki qullarnı azat dep ilân etken. Amma bu qarar bütün memleketteki qulluqnı birden bitirmegen. Qara tenli amerikalılar da federal orduğa qoşulıp, cenkte iştirak etken.[3]
1865 senesi aprelniñ 9-ında Konfederatsiyanıñ esas ordularından birini idare etken general Robert Li, Appomattoksta general Uliss Grantqa teslim olğan. Bundan soñ başqa cenüp orduları da silâlarını taşlağan. Teslim oluvlar bir qaç ay devam etkeni içün cenkniñ soñunı tek bir künnen belgilemek qıyın.[2][4]
Neticeleri
[deñiştir | kodunı deñiştir]Cenk Şimalniñ ğalebesinen bitken. Konfederatsiya dağılğan ve AQŞnıñ birligi saqlanğan. 1865 senesi dekabrniñ 6-sında tasdıqlanğan Konstitutsiyanıñ 13-ünci deñişmesi memleket boyunca qulluqnı lâğu etken. Bu deñişme cinayet içün makeme cezası olaraq mecburiy çalıştırmağa istisna qaldırğan.[5]
Bu, AQŞ tarihında eñ çoq adam ölgen cenk olğan. Uzun vaqıt boyunca ölgenlerniñ sayısı tahminen 620 biñ dep kösterilgen; yañı tetqiqatlar ise daa yüksek sayılarnı, şu cümleden 750 biñge yaqın coyuqnı köstere. Cenüpniñ çoq şeerleri, yolları ve çiftlikleri zarar körgen. Cenkten soñ memleketni tiklev ve azat etilgen qullarnıñ aqlarını temin etüv içün Rekonstruktsiya devri başlanğan.[6]
Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- ↑ Slavery as a Cause of the Civil War(ing.). National Park Service.
- 1 2 3 Civil War Timeline(ing.). National Park Service.
- 1 2 Emancipation Proclamation (1863)(ing.). National Archives.
- ↑ The Civil War Ends, 1865(ing.). U.S. Army Center of Military History.
- ↑ 13th Amendment to the U.S. Constitution: Abolition of Slavery (1865)(ing.). National Archives.
- ↑ Overview — The Civil War(ing.). National Park Service.