Reşit Rahmeti Arat

QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI
(Reşat Rahmeti Arat saifesinden yollandı)
Buña bar: qullan, qıdır
Reşit Rahmeti Arat
Doğğan künü: 1900 mayıs 15(1900-05-15)
Ölgen künü: 1964 noyabr 29(1964-11-29) (64 yaşında)
Ölgen yeri: İstanbul, Türkiye
Memleketi: Flag of Turkey.svg Türkiye

Reşid Rahmeti Arat (1900 mayıs 15, Qazan, Rusiye - 1964 İstanbul, Türkiye) - Qazan Tatarıdır, ürmetli ilim adamı, İstanbul Universiteti eski türk tili professorı.

Qazanğa yaqın Eski Ücüm köyünde, İsmetullah adlı bir baba ile Mahbeder adlı anadan doğdı. İlk mektepten soñ, bugünki Qazahistannıñ toprağında olğan Qızıljar (Petropavlovsk) şeerinde Türk-Tatar mektebinde, soñ Rus gimnaziyasında tasil etti. O devirde bolşeviklerge qarşı küreşken admiral Aleksandr Kolçak ordusına mektep talebeleri de alınğan edi. Rahmeti Bey de evel askeriy kurslarına, soñ cebege yollandı. Kolçak ordusı mağlüp olıp dağalanda Rahmeti Bey yaralanıp Mançuriyanıñ Harbin şeerine ketti. Harbinde Türk-Tatar aileleri, bularnıñ imamları, mektepleri ve cemiyetleri bar edi. Bularğa qafileler alında kelgen ihtilâl muacirleri de qoşulıp cemiyet ayatı tekamül etken. Rahmeti Bey, mında yarıda qalğan gimnaziyası tamamlap 1922-de yüksek tasil içün Almaniyağa ketti. Harbin ve Berlinde bulunğan vaqtında, Harbin İmamı İnayet Ahmedi beyden maddiy ve maneviy yardım kördi. Rus ihtilâlinden soñ, Berlinge, bolşevik idaresi altında qalğan Türk memleketlerinden, Türkistan, Edil-Ural ve Azerbaycandan muacir gençler bar edi. Lehistan Tatarlarından Yaqup Şinkeviç de Berlinde büyük türkşınas Wilhelm Bangnıñ talebesi olğan edi. O, özüniñ şevqnen çalışqanı Türk tili saasına Rahmeti Beyni de celp etti. Berlin ilimler Akademiyasında yığılı eski Türk medeniyetine dair Uyğur, Mani ve diger yazılarnen yazmaların tasnifi içün Alman alimlernen beraber (bu cümleden A.V. Gabain) Rahmeti Bey de görevlendirildi. Rahmeti Bey, Berlin Universitetini 1927-de bitirgen zamanı akademiya yayımları arasında yer alğan Uyğur metinlerini de neşirge azır şekilge sokmuştu. Tasilini bitirgence Berlin Universiteti, Şarq Dilleri Seminarı, Qazan lehçesi (yani Tatar tili) lektorlığına alınğan. Titiz çalışmalarınen, Bangnıñ halefi olaraq belirmişse de, yabancı oluşu buña mani oldı. Qader oña daa büyük qapını açtı. Atatürkniñ yañılıqları arasına milliy medeniyet ve dil davası da bar edi. Zamannıñ Maarif Vekili Reşit Galip Bey “Uyğurca suv kibi bilgen” genç alim Rahmeti Bey Türkiyege çağırdı. İstanbulğa kelgeninde “Uyğur Tababetine Dair” eki fasiküllük bir eseri ve ‘Oğuz Qağan Destanı’ ve ‘Türkische Turfantexte VI’ (Wilhelm Bang, A. von Gabainnen birlikte) adlı eserleri yayımlanğan bir türkşınas edi.

Tibbiyet tasili yapmaq içün Uzaq Şarqtan özünen beraber Berlinge kelgen Rabia hanım ile 1927-de evlengenler. Rabia hanım Permli bir tuccarnıñ tek qızı edi, ana-babası, onı Rus gimnaziyasında oqutqanlar ve ihtilâlden soñraki qarğaşalıqtan qurtarmaq içün Sibirge tibbiyet tasili almağa yollağanlar. Kommunistlerniñ anda da sarqmaları üzerine, bu genç qız da bir qafile ile birlikte Uzaq Şarqnıñ Harbin şeerine ketken edi. Anda Rahmeti Beynen tanışqan ve beraberce Berlinge ketkenler.

Millet oğrunda er hızmetke azır oluşu yanında, büyük acılar içindeki halqınıñ yaşaması içün bağlanğan türkçülik idealini o, er zaman ilim ve medeniyet saasına soqmağa muvaffaq olğan. “Türk şiveleriniñ tasnifi” serlevalı lehçe tasniflerini toplağan yazısında, Türk lehçeleriniñ ilmen bir-birine çoq yaqın oldğanını kösterip, bu şuuru aşılamağa çalışqan. Kerçekte “şive” tabiri, ilk türkiyatçılardan olğan ve ‘pantürkistlik’ isnadinen Ruslar tarafından öldürilgen Bekir Çoban-zadege ait bir tabir edi.

Nazariy çalışmalarınıñ eñ eyisi doktorlıq dissertatsiyası olaraq azırlağan “Die Hilfsverben und Verbaladverbien im Altaischen” (Ungarische Jahrbücher Bd VIII - 1-4, Berlin 1928)dir. Bu eser, Avropanıñ merkezinde, Berlin Universitetinde Türk tiline dair Yakup Şinkeviçniñ Rabğuziyniñ Sintaksı adlı doktorlıq dissertatsiyasından soñ ekinci olaraq berilgen müim bir eser edi. Türkiyedeki çalışmalarından, İstanbul kitaphanelerinden bulıp çıkarğanı bazı Uyğurca yazılğan yazılar üzerindeki yayımları, Avropadaki Uyğur metinleri çalışmalarına eşitti ve daa az önemde degil edi. O, bularnen, Anadolunı fetih etken olğan Türklerniñ Uyğur yazısını bilgenlerini ve qullanğanlarını ve bu yazı sistemasınıñ elifbesiniñ bazı kitaphanelerde bulunğanını, Qaşğarlı Mahmudnıñ Divanü Luğati’t-türkünde keçken elifbe sırasına köre tanzim etilgenini ve Fatih Sultan Mehmedniñ bir yarlığını Uyğur ariflerinen qalemge alğanını ve ya yazdırğanını ortağa qoyğan.