İrade erkinligi

İrade erkinligi — adamnıñ ne yapacağını saylamaq ve saylağanına köre areket etmek imkânı. Felsefede bu erkinlikniñ manası ve kerçekte bar olğanı aqqında türlü fikirler bar. Bu mesele asırlardan berli felsefeci ve ilâhiyatçılarnı meraqlandıra.^[1]

Determinizmnen bağı

Determinizm — dünyadaki vaqialar evelki vaqialar ve tabiat qanunlarına köre bütünley tayin ete, degen baqış. Bu baqışqa köre, evelki bütün şartlar ve tabiat qanunları aynı olsa, netice de aynı olmaq kerek.^[2]

Bu yerde esas sual peyda ola: eger adamnıñ qararı evelki sebeplernen bütünley tayin etilse, adamnnı erkin saymaq mümkünmi? Felsefeciler bu sualge türlü cevaplar bere.^[3]

Ğarbiy felsefede

Bu meselege dair eki sual müimdir:

Dünyadaki bütün vaqialar evelki sebepler ve tabiat qanunlarına köre bütünley tayin etilemi?
Adamnıñ irade erkinligi barmı?

Esas yönelişler arasında şular bar:

Sert determinizm — determinizmni doğru saya ve onıñ irade erkinliginen kelişmegenini tasdıqlay. Bu baqışqa köre, adamğa saylamaq imkânı bar kibi körünse de, onıñ qararı evelki sebeplernen bütünley tayin etilgen, irade erkinligi ise yoq.
Libertarianizm — irade erkinligi bar ve o determinizmnen kelişmey, degen baqış. Bu baqışqa köre, adamnıñ bazı qararları evelki sebeplernen bütünley tayin etilmey.^[1]
Kompatibilizm — determinizm ve irade erkinligi bir-birinen kelişe bile, degen baqış. Bu yönelişte adamnıñ mecbur etilmeden, istek ve qararlarına köre areket etmesi müim sayılır.^[3]

Bir işniñ tesadüfen olğanı da onı adam erkin saylağanı demek degil. Tesadüf ve erkin saylav aynı şey degil.^[1]

Mesüliyet, din ve ilim

İrade erkinligi ahlâqiyatta mesüliyet meselesinen bağlıdır. Adamnı yapqan işinden ne vaqıtta mesül tutmaq mümkün? Onı maqtamaq ya da qabaatlamaq içün areketini erkin saylağan olması kerekmi? Felsefeciler bu suallere türlü cevaplar bere.^[1]

Bazı diniy baqışlarda Allanıñ er şeyni evelden bilmesi ile adamnıñ erkin saylavı arasındaki bağ da müimdir. Felsefeci ve ilâhiyatçılar bu eki fikirni nasıl keliştirmek mümkün olğanını ögreneler.^[1]

İlimde adam qarar alğanda miyinde ve siñir sistemasında neler olğanı ögrenile. Bu malümatlar irade erkinligi aqqındaki fikirlerge tesir ete. Amma olarnı nasıl añlatmaq kerekligi aqqında da türlü fikirler bar.^[1]

Menbalar

1 2 3 4 5 6 Free Will(ing.). Stanford Encyclopedia of Philosophy.
↑ Causal Determinism(ing.). Stanford Encyclopedia of Philosophy.
1 2 Compatibilism(ing.). Stanford Encyclopedia of Philosophy.

[freewill-1] 1 2 3 4 5 6 Free Will(ing.). Stanford Encyclopedia of Philosophy.

[determinism-2] Causal Determinism(ing.). Stanford Encyclopedia of Philosophy.

[compatibilism-3] 1 2 Compatibilism(ing.). Stanford Encyclopedia of Philosophy.

[1]

[2]

[3]