Rusiye Federatsiyasınıñ yoq oluv telükesinde bulunğan tiller cedveli'
Rusiye Federatsiyasınıñ yoq oluv telükesinde bulunğan tiller cedveli - qullanıluvdan vazgeçüv telükesinde bulunğan til, adetince, sağ qalğanları az olğanına köre. Eger o, bütün ana tillerini coysa, o, ölü tilge çevirile. Til bir bölgede telükede bulunğan ola bile, lâkin İrland tilindeki kibi, diger bir yerde yañıruv alâmetlerini köstere. Bunıñ içün böyle tiller qorçalavğa muhtaclar.
Rusiye Federatsiyasında pek çoq kiçik til yaşay, olarnıñ çoqusı Kavkaz, Ural, Sibir ve diger regionlarda azınlıqlar ve yerli halqlar tarafından laf etile. Bu tiller bir qaç faktor sebebinden yoq oluv telükesi artmaqta, şunıñ içün:
Ruslaştırma: rus tilini diger tiller esabına qullanuvnı öñe sürmekniñ tarihı siyaseti.
Globalleşüv: tasil, kütleviy haber vastaları, ticaret saasında global tillerin üstemligi.
Migratsiya: insanlarnıñ ananeviy til cemaatlarından uzaqlaşması.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Maarif, İlim ve Medeniyet Teşkilâtı til telükesiniñ beş seviyesini belgilemekte, "telükesiz" (telükede degil) ve "yoq olğan til" arasında: [1]
Zayıf - "çoq balalar bu tilde laf eteler, lâkin bu bazı saalar ile sıñırlanğan ola bile (meselâ, ev)"
Belgilengen telüke altında - "balalar ana tilini evde ögrenmeyler".
Telüke altında - "tilni qartbabalar ve qart buvınlar laf eteler; ana-baba buvını añlağan olsa da, olar onı balaları ile de laf etmeyler".
Kritik telüke altında - "eñ genç spikerler - qartbabalar, yaşlılar, olar qısmen ve seyrek laf eteler"
Yoq olğan - "spikerler qalmadı; 1950-nci yıllardan berli yoq olsa, Atlasqa kirsetile".
Tübendeki cedvelde telüke altında Dünya tilleri Atlasınıñ üçünci neşriniñ neticeleri bar (2010); evelki (yoq oluv telükesindeki tilleriniñ Qızıl cedveli), aynı zamanda yukarıda zikrolunğan neşirniñ onlayn neşiri, ekisi de UNESCO tarafından neşir etilgen.
| Til | Status | Memleket | ISO 639-3 |
|---|---|---|---|
| Abazin tili
Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd. — UNESCO Publishing, 2010. — ISBN 978-92-3-104096-2 |
Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye, Türkiye | abq |
| Abhaz tili | Zayıf | Gürcistan, Rusiye, Türkiye | abk |
| Adıgey tili (Ğarp Çerkes) | Açıq telüke altında yoq oluv | Iraq, İsrail, Ürdün, Makedoniya, Rusiye, Suriye, Türkiye | ady |
| Agul tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | agx |
| Ahvah tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | akv |
| Alabugat tatar tili ya da Nogay tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Aleut tili (Ğarbi, Komandor adaları) | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | ale |
| Alütor tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | alu |
| Andi tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | ani |
| Arçin tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Avar tili | Zayıf | Rusiye | |
| Bagvalin tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Barabin tatar tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Başqırt tili | Zayıf | Rusiye | |
| Belarus tili | Zayıf | Belarus, Latviya, Litvanya, Poloniya, Rusiye, Ukraina | |
| Bejşta tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Bohtan Yañı Aramey tili | Telüke altında yoq oluv | Gürcistan, Rusiye | |
| Botlih tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Buryat tili (Baykal yanı) | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Buryat tili (Baykal artında) | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Selkup tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Yuit tili (Çukotka) | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Çamalin tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Çeçen tili | Zayıf | Rusiye | |
| Çelkan tili [2] | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Çukot tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | ckt |
| Çulım tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Çuvaş tili | Zayıf | Rusiye | |
| Aleut-medni tili | Yoq olğan | Rusiye | |
| Dargin tili | Zayıf | Rusiye | |
| Dolgan tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | dlg |
| Künçıqış Mıs Yupik - Naukan tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Künçıqış Hant tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Künçıqış Mansi tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Künçıqış Mari tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Erzâ tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Even tili (Kamçatka dialekti) | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Even tili (Sibir dialekti) | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Evenk tili (Şimal Sibiri) | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Evenk tili (Sahalin) | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Evenk tili (Cenüb Sibiri) | Telüke altında yoq oluv | Moğolistan, Rusiye | |
| Orman Enec tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Nenets orman tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Cenüb-Yukagir tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Godoberin tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Ginuh tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Homşets dialekti (Kavkaz) | Telüke altında yoq oluv | Gürcistan, Rusiye | |
| Gunzib tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| İjora tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| İnguş tili | Zayıf | Rusiye | |
| Hvarşi tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| İtelmen tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | itl |
| Dağ yevrey tili (Cuhuri) (Kavkaz) | Açıq telüke altında yoq oluv | Azerbaycan, İsrail, Rusiye | |
| Kabarda tili (Künçıqış Çerkes) | Zayıf | Rusiye, Türkiye | |
| Kalmık tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Kamasin tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Karaçay-balkar tili | Zayıf | Rusiye | |
| Mator tili | Yoq olğan | Rusiye | |
| Karatin tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Karel tili (Kareliya) | Açıq telüke altında yoq oluv | Finlandiya, Rusiye | |
| Karel tili (Tihvin) | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Karel tili (Tver) | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Ket tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Hakas tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Hamnigan tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Çin, Moğolistan, Rusiye | |
| Hvarşi tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Kildin-Saam tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Kilen tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Çin, Rusiye | |
| Kili tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Kamasin tili | Yoq olğan | Rusiye | |
| Komi-Zıryan tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Korâk tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Kumandı tili [3] [4] | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Kumıq tili | Zayıf | Rusiye | |
| Lak tili | Zayıf | Rusiye | |
| Latgal tili | Zayıf | Latviya, Rusiye | |
| Lezgin tili | Zayıf | Azerbaycan, Rusiye | |
| Tüben Saksoniya tili | Zayıf | Daniya, Germaniya, Niderlandlar, Poloniya, Rusiye | |
| Lüdikov tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Mokşa tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Mator tili | Yoq olğan | Rusiye | |
| Nanay tili | Telüke altında yoq oluv | Çin, Rusiye | |
| Negidal tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Nganasan tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Nivh tili (Amur) | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Nivh tili (Sahalin) | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Nogay tili (Kavkaz) | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Şimal-Saam tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Finlandiya, Norvegiya, Rusiye, Şvetsiya | |
| Şimal Altay tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Şimal Hant tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Şimal Mansi tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Şimal Selkup tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Olonets tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Finlandiya, Rusiye | |
| Oroç tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Orok tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Osetin tili | Zayıf | Gürcistan, Rusiye | |
| Komi-Permyak tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Pont tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Ermenistan, Gürcistan, Yunanistan, Rusiye, Türkiye, Ukraina | |
| Romani tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Albaniya, Avstriya, Belarus, Bosniya ve Herseqovina, Bulğaristan, Horvatiya, Çehiya, Estoniya, Finlandiya, Frantsiya, Germaniya, Yunanistan, Macaristan, İtaliya, Latviya, Litvanya, Makedoniya, Montenegro, Niderlandlar, Poloniya, Romaniya, Rusiye, Serbiya, Slovakiya, Sloveniya, İsviçre, Türkiye, Ukraina, Büyük Britaniya | |
| Rutul tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Azerbaycan, Rusiye | |
| Şor tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Sibir tatar tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Koltta-Saam tili | Telüke altında yoq oluv | Finlandiya, Norvegiya, Rusiye | |
| Cenüb Altay tili | Açıq telüke altında yoq olluv | Rusiye | |
| Cenüb Selkup tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Soyot tili [5] | Yoq olğan, qısmen tiklengen | Rusiye | |
| Tabasaran tili | Zayıf | Rusiye | |
| Tazi tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Teleut tili [6] | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Taig tili | Yoq olğan | Rusiye | |
| Yokanga-Saam tili (Ter Saami) | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Tindal tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Tofalar tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Truhmen tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye, Türkmenistan | |
| Tsahur tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Azerbaycan, Rusiye | |
| Tsez tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Tundra Enec tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Tundra Nenets tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Şimal-Yukagir tili (Tundra) | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Tıva tili | Zayıf | Çin, Moğolistan, Rusiye | |
| Udegey tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Udmurt tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Ulç tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Urum tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Gürcistan, Rusiye, Ukraina | |
| Veps tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Vıru-Setu tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Estoniya, Rusiye | |
| Vod tili | Kritik telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Tavlı Mari tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| Yakut tili | Zayıf | Rusiye | sah |
| Komi-Yazvin tili | Telüke altında yoq oluv | Rusiye | |
| İdiş (Avropa) | Açıq telüke altında yoq oluv | Avstriya, Belarus, Belgiya, Çehiya, Daniya, Estoniya, Finlandiya, Frantsiya, Germaniya, Yunanistan, Macaristan, İtaliya, Latviya, Litvanya, Lüksemburg, Moldova, Norvegiya, Niderlandlar, Poloniya, Romaniya, Rusiye, Slovakiya, Şvetsiya, İsviçre, Ukraina, Büyük Britaniya | ydd |
| Yurt tatar tili ya da Nogay tili | Açıq telüke altında yoq oluv | Rusiye | nog |
Qarañız da
[deñiştir | kodunı deñiştir]Til telükesinde bulunuv dereceleri
Avropa tilleriniñ yoq oluv telükesindeki cedveli
Asiyadaki telüke altında bulunğan tiller cedveli
Qaydlar
[deñiştir | kodunı deñiştir]Tışqı bağlantılar
[deñiştir | kodunı deñiştir]Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO.
The World Atlas of Languages 7 iyünniñ 2025 s. arhivlengen., UNESCO
Endangered Languages Project: Russia 9 avgustnıñ 2025 s. arhivlengen.
- ↑ Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd. — UNESCO Publishing, 2010. — ISBN 978-92-3-104096-2
- ↑ Tazranova, A.R. The Chelkan Language. Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO. 2021 iyülniñ 15 teşkerilgen.
- ↑ Bitkeeva, A.N. The Kumandin Language. Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO. 2021 iyülniñ 15 teşkerilgen.
- ↑ Did you know Kumandin is endangered?. Endangered Languages project 16 martnıñ 2025 s. arhivlengen.
- ↑ Rassadin, V.I. The Soyot Language. Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO. 2021 iyülniñ 18 teşkerilgen.
- ↑ Nevskaya, I.A. The Teleut Language. Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO. 2021 iyülniñ 16 teşkerilgen.