İçeriğe atla

Рома

КЪЫРЫМТАТАР ВИКИПЕДИЯСЫНЫНЪ МАЛЮМАТЫ
Шеэр
Рома/Рум/Урум
итальянджа Roma
портраит
алт=Байракъ[д] алт=Тугъра[д]
Байракъ] Тугъра[д]
41°54′ ш. э. 12°30′ ш. б.HGЯO
Мемлекет Италия
Регион Лацио
провинция Рома
Баш Roberto Gualtieri[д][1]
Темели къоюлгъан тарихы 753 (м.э.) апрель 21 якъын
Мейданлыкъ 1285 км²
Юксеклик 37 м
Ресмий тиль Итальян тили
Эали 2 823 873 киши (2004)
Эали сыкълыгъы 2197 киши/км²
Саат къушагъы UTC+1, яз вакътында UTC+2
Телефон коду +39 06
Почта индекслери 00100 (генериджо), 00121 - 00199
Автомобиль коду РМ
ЫСТАТ коду 058091
Сайт comune.roma.it
шеэр куню июнь 29
Рома/Рум/Урум на карте
Рома/Рум/Урум
Рома/Рум/Урум

Alme sol, possis nihil urbe Roma visere maius

Рома (итальянджа Roma) я да Рум[а] (къырымтатар арап уруфатында: رومه) ве Урум[а] (къырымтатар арап уруфатында: اوروم) — Италиянынъ пайтахты ве энъ буюк шеэри. Лацио регионынынъ мемурий меркези ве виляет састусына саип Рома территориаль бирлемини тешкиль эте. Тибер озени ялысындадыр. Рома территориясынынъ бир къысмы Ватикан квазидевлетине аиттир.

М.э. 753 сенеси къурулгъан Рома Авропанынъ энъ къадимий шеэрлеринден бири, къадимий бир цивилизациянынъ пайтахтыдыр. Атта антиклик девирлерде (м.э. III асыр) Ромагъа «Эбедий Шеэр» (латиндже Roma Aeterna, Urbs Aeterna) дей эдилер. Романы биринджилерден бири ромалы шаири Албиус Тибулл (м.э. I асыр) озь экинджи элегиясында бойле адландыргъан эди. Романынъ «эбедийлиги» акъкъында гъаелер къадимий Рома цивилизациясы йыкъылгъан сонъ биле чокъча сакъланып къалды, бу исе уйгъун эпитетни земаневий тиллерге кетирди.

Ромагъа «еди байырдаки шеэр» де дейлер. Башта къасабалар Палатин байырында ерлешкенлер, сонъра къомшу байырлар Капитолиум ве Квиринал ерлештирильди. Бираз сонъра сонъки дёрт байырда (Келия, Авентина, Эскилин ве Виминале) къасабалар пейда олды.

Шеэрнинъ булунгъан ери

[денъиштир | кодуны денъиштир]

Рома меркезий Италиянынъ Лацио регионында Тибер (итальянджа Tevere) озени ялысындадыр. Башлангъыч ерлешюв Тибер адасы янындаки кечитке бакъкъан тёпеликлерде пейда олды, бу ердеки екяне табиий озен кечити эди. Къыраллыкъ Ромасы еди байыр усьтюнде къурулгъан эди: Авентин тёпеси, Келия тёпеси, Капитолиум тёпеси, Эскилин тёпеси, Палатин тёпеси, Квиринал тёпеси ве Виминал тёпеси. Бугуньки Ромада шеэр тарихий меркезининъ шималинде кечип Тиберге къошулып Аньена озени де бар.

Шеэрнинъ меркези Тиррен денъизинден къарарнен 24 километр узакълыгъында олса да, шеэрнинъ территориясы бутюн ёл бою ялыгъадже узана, анда Остия районы бар. Романынъ денъиз севиесинден юксеклиги 13 метрден (Пантеоннынъ тюбюнде) 139 метрге (Монте Марио тёпеси) къадардыр[2]. Рома коммунасынынъ умумий мейданлыгъы къарарнен 1285 квадрат километрни къаплай, шу джумледен чокъ терекли ерлер де бар.

Ыргъачы къашкъыр акъкъында эфсане

[денъиштир | кодуны денъиштир]
Эсас макъале: Ромул ве Рем

Эфсанеге коре, озеннинъ янында ташлангъан Ромул ве Рем къардашларыны бир къашкъыр эмиздирген. Оськен сонъ, Ромул ве Рем шеэрнинъ ерлештирильмеси ве акимиетнинъ болюнмеси акъкъында келишмейдилер, шунынъ ичюн къавгъа эттилер, бунынъ нетиджесинде Ромул Ремни ольдюрди. Бундан сонъ Ромул шеэрнинъ темелини къойды, озюнинъ шерефине «Рома» адыны къойып онынъ биринджи къыралы олды (м.э. 754/753 сенелери). Ромулнынъ девринде сенат къурулды, ватандашлар патрицийлер ве плебейлер, меценатлар ве муштерилерге болюндилер, биринджи легионлар пейда олдылар. Джемаатны кенълештирмек ичюн Ромул ёлджуларгъа, джинаетчилерге ве къачкъан къулларгъа ватандашлыкъны берген, сабин къадынларыны къачырмакъны тешкиль этти[3][4][5].

Тюрклерде де бунъа ошагъан бир эфсане бар — боз къашкъыр Ашына эфсанеси[6][7].

Эсас макъале: Къадимий Рома

Шимдики Романынъ еринде биринджи къасабалар шеэрнинъ ресмий темели къоюлгъан сенесинден (яни м.э. 753 сенеси) чокъ эвель пейда олгъан. Тибернинъ сол ялысында Палатин тёпесинде ве онынъ этегинде мескенлернинъ ве дефинлернинъ энъ къадимий къалдыкълары тапылгъан. Адамлар ильк эвеля озен янындаки батыкълы алчакълыкълар усьтюнден юкселип тургъан байырларда. ерлешкен. Биринджи эвлер къаялы байыр этеклеринде къазылып къурулгъан. Мында да, озен янында, тиджарет япылгъан эди. М.э. ВЫЫЫ—ВЫЫ асырларгъадже эвлер базарнынъ этрафында да пейда олып, келеджек шеэрнинъ озеги олгъан[8].

Луций Юниус Брут Лукрециянынъ джеседи узериндеки къырал акимиетини йыкъмакъ ичюн ант эте. Франсуа Навеснинъ ресими, тахминен 1845 сенеси.
«Хоратийлернинъ еминлери», Жак-Луи Давид.

Миляттан эвель I асырда Романынъ къурулмасы ичюн бир къач тарих эсаплангъан, оларнынъ энъ беллиси м.э. 753 сенеси апрельнинъ 21-идир.

Ромулгъа Романынъ биринджи къыралы дейлер. Аньанеге коре эписи олып еди къырал бар эди. Къырал Сервий Туллийни аньаневий оларакъ мешур Сервий диварынынъ къуруджысы оларакъ беллене. Капитолиум тёпесиндеки дивар ве онен багълы къале энъ азындан VI асырдан берли шеэрни къорчалап эди. Шу вакъыттан башлап, озен ялысында искеле пейда олды, шеэрде онынъ мемурий ве тиджарет меркези оларакъ джемаат биналары, азизликлер ве Форум пейда олды. Къыраллыкъ девринде Ромада биринджи ибадетханелер пейда олды, бу джумледен Юпитер ибадетханеси, Веста ибадетханеси ве Янус ибадетханеси[8].

Тарихчы Тит Ливийнинъ язгъанына коре, Сервий Туллий биринджи кере сакинлерни сайгъанда Ромада 80 бинъ ватандашны эсаплагъан.

Джумхуриет Ромасы

[денъиштир | кодуны денъиштир]

Узакъ вакъыт девамында шеэрнинъ сынъыры Сервий дивары эди. Бу сынъыр физикий дегиль, мукъаддес бир сынъыр сайылды (Романынъ сынъырыны бельгилемек ичюн померий термини къулланылгъан эди). Миляттан эвель V асырдан башлап Авентин тёпеси шеэр сынъырларына кире[8]. Рома девлети кенишлеген сайын, башта шеэрни Италиядаки мустемлекелернен, сонъра исе узакъ виляетлернен багълагъан ёллар къурулды.

Палатин ве Квиринал арасындаки дере Романынъ меркезий мейданына чевирилип Форум адынен белли эди. Бу ерде энъ муим сокъакълардан бири Романынъ баш зияретханеси олгъан Юпитер Капитолиумлынынъ Ибадетханесине котерилеяткъан via sacra. Онъа параллель оларакъ, Палатиннинъ этегинде, via nova ве дигерлери эди. Даа бир муим мейдан Тибер янындаки шеэрнинъ энъ мешгъуль тиджарет ери Сыгъыр форумы адлы айван базары эди. Янында, лякин шеэр диварларындан тыш, себзе базары булунгъан эди.

Джумхуриет Ромасынынъ ибадетханелерининъ сайысы Рома халкъынынъ терен диндарлыгъыны исбатлай: шеэрнинъ эр бир къысмында, бутюнлей олмагъан аньанеге эсасланып, бир къач буюк азизликни бар эди. Бундан да гъайры, шеэрде эфсанеге коре, м.э. 496 сенеси къурулгъан къадимий учьлюк Ceres, Liber, Libera ибадетханеси бар эди.

Рома девлети оськенинден сонъ, энди буюк бир империянынъ пайтахты олгъан шеэрде яваш-яваш денъишювлер пейда олды. Померийнинъ Луций Корнелий Сулла тарафындан кенишлетильмеси ве Гней Помпейнинъ янъы бина къурмасы Цезар ве Октавиан Августнынъ фаалиетинден эвель олды. Тибер боюнда, Мартиус кампусында, Порта Капенанынъ тышында, Аппиан ёлу боюнда пейда олгъан ве аслында шеэр парчасы олгъан къасабаларнынъ эписини, укъукъий джеэттен шеэрнинъ бир къысмы статусыны бермек керек эди. Тек бойлеликнен шеэрнинъ меркезинде чыдамлы яшайыш шараитлерини яратмакъ, омюрни четке ёнельтмек ве меркезде джемаат биналары ичюн даа чокъ ер тапмакъ мумкюн эди.

Миляттан эвель IV асырда Ромагъа галлар баскъын япып, къадимий диварны йыкътылар. Янъы диварнынъ къурулмасынен кенишлетильген шеэр 4 квадрат километрден зияде мейданны къаплады.

Миляттан эвель ЫЫ—Ы асырларда, Юнанистан запт этильген сонъ, юнан стандартлары (къуббе, кемерлер, портиклер) Рома мимарлыгъына синъди. Джемаат биналары даа буюк ве амелий олды, меселя, Авентин тёпесининъ дженюбиндеки алыш-вериш меркези. Юнанларнынъ тесири алтында ибадетхане мимарлыгъынынъ янъы чешити — Рома базиликасы пейда ола. «Кампус Мартиус»нынъ къурулмасы ве озеннинъ къаршысындаки биринджи таш копюрнинъ — Понте Эмилиянынъ къурулмасы айны девирге аиттир[8].

Эсас макъале: Рома Империясы
Империя девринде Рома. Земаневий янъыдан къурув

Гай Юлий Цезар янъы сенат бинасыны къурдурды ве форумнынъ гъарбий тарафында онынъ адыны ташыгъан янъы буюк базиликанынъ темелини къойды. О да «Кампус Мартиус»та джемаат биналары ичюн янъы территория яратмакъ ве форумдаки эски шеэрни «Кампус Мартиус»таки янъы шеэрнен джемаат ве диний бир сыра биналарнен багъламакъ лейхасыны теклиф этти. Цезарнынъ планлары тек Августнынъ девринде толусынен омюрге кечти. О, он дёрт чериктен ибарет янъы шеэр яратты. Бу вакъыттан башлап Рома къале шеэри характерини джойды, Сервий дивары ичиндеки бошлукъларда ниает биналар къурулды, шеэр дживарлары исе шеэр сынъырларына кирсетильди.

Август, Рома форумында ибадетханелернинъ, Куриянынъ ве Юлий базиликасынынъ реставрациясы ве реконструкциясындан гъайры, Цезар ибадетханеси ве Романынъ сиясий аятынынъ янъы меркезининъ къурулмасы ичюн месуль эди. Август Форумы Цезар Форумы янында пейда олды, якъын ерде Интикъамджы Марс Ибадетханеси къурулгъан эди, бу исе меркезни Мартиус Кампусынен багъламакъ ёлунда янъы адым атты. Пантеон, Барышыкъ къурбан ери, Август дюрбеси, къысмен сагъ къалгъан Марцеллнинъ театри, шимди деерлик бутюнлей йыкъылгъан буюк Агриппанынъ амамлары, сакъланмагъан Балбуснынъ театри ве Статилий Таврнынъ амфитеатри де къурулды. Август девринде Палатин тёпеси императорларнынъ даимий яшагъан ери олды[8].

Пантеон

Император Нероннынъ заманында, м.э. 63 сенеси, Ромада «буюк атеш» олды. Нерон шеэрни тиклемеге башлады, Авропада энъ буюк император резиденциясыны — Алтын эвни къурдурды. Шеэр бутюнлей, бу сефер даа дюльбер янъыдан къурулды. Палатин ве Эскилин арасындаки дереде м.э. 75-80 сенелери Колизей пейда олды, онынъ этрафында бир сыра хызмет биналары бар эди.

Император Траяннынъ заманында император форумларыны Кампус Мартиуснен бирлештирюв лейхасы Траян форумы къурулмасы вастасынен битирильди. Бу мимарий комплекскте Траяннынъ Сутуны булуна, о, шимди де дюнья мирасына кирсетильген. Император Адриан шеэрнинъ инфраструктурасыны инкишаф этмеге девам эте, Венера ве Рома ибадетханесини къурды, бу исе шеэрнинъ меркезий къысмы ве Кампус Мартиус арасында багъ олды. Бундан да гъайры, Тибернинъ тышында бугуньки куньде Азиз Мелек къалеси оларакъ белли олгъан дюрбе къурулды, эм де янъы цирк къурулды. Пантеоннынъ тикленювини де Адриангъа багълайлар.

II асыр Ромада къуруджылыкъ фаалиетининъ энъ юксек дереджеси эди, бу исе insulae оларакъ белли олгъан чокъ къатлы мескен биналарынынъ кенишлемесинде акис олуна. Лякин III асырнынъ башынен Рома империясынынъ икътисадий ве сиясий вазиетининъ бозулмасы себебинден къуруджылыкъ сураты явашлай. Бу девирде Каракалла хамамлары къурулды, оларнынъ къурулмасы императорнынъ олюминден сонъ девам этти. III асырнынъ сонъунда бутюн шеэрни ве шеэр дживарларыны, шу джумледен гумрюк линиясыны ве померий сынъырынынъ бир къысмыны къаплап алгъан узунлыгъы 18 км олгъан Аврелий дивары къурулды. IV асырда христиан кильселерининъ къуруджылыгъы башлады.

Вестготларнынъ Романы запт этмеси. XV асырнынъ миниатюрасы

330 сенеси Рома озь пайтахт статусыны джойды, бу статус Константиниеге кечти. V асырда шеэрни таладылар: 410 сенеси Аларикнинъ реберлигинде вестготлар, 455 сенеси исе вандаллар тарафындан[8].

Одоакер падиша илян этиле (ресимни Шарлотта Мери Янг япты, 1880)

476 сенеси Одоакер, улу тюрк сераскери (хун тамырлы[9][10]), сонъки гъарбий Рома императорыны тахттан девирди ве Итальянынъ къыралы олды, амма бираздан Теодорих тахткъа чыкъты, онынъ укюмдарлыгъы шеэрде кениш даркъалгъан реставрация фаалиети башланды.

Византия ве остроготлар арасындаки дженк вакътында (536—552 сенелери) Рома алты кере къамачавгъа огърады ве укюмет бир къач кере денъиштирильди. Айны заманда острогот къыраллары ве хусусан Тотила ромалылар арасындан чокътан-чокъ эсирлер алдылар, бу исе энъ алидженап къоранталарнынъ ёкъ этильмесине себеп олды ве Рома эалисини 30—50 бинъ адамгъа эндирди. Ерли халкъ арасында етекчи роль, эксериетле ольген Рома мырзаларындан, Рома Папасына ве башкъа руханийлерге кечти.

Сонъраки эки асыр девамында (570—750) Италиянынъ муим бир къысмы ломбардлар тарафындан Бизанстан алынгъанда, папалар зайыф Бизанскъа адий табийликнен шеэрнинъ дюньявий ишлеринде биринджи роль ойнап башладылар.

Джемаат биналарынынъ чокъусы яваш-яваш йыкъыла. Тек Теодорих кениш реставрация фаалиетини инкишаф этмеге тырышты, амма бу чокъкъа ярдым этмеди. Биналарнынъ йыкъылгъанынен невбеттеки заптчылар олардан тунч, мермер ве дигер паалы материаллар хырсызлады.

Папаларнынъ юксельмесинен шеэрде Азиз Петрус базиликасынынъ эмиети арта ве шеэрнинъ меркези Ватикан тёпесине кече, онынъ этрафында IV Лео девринде янъы мудафаа къурулышлары къурула. Папалыкъ девлети, пайтахты Ромада олгъан мустакъиль теократик девлет оларакъ, Италия бирлешмесине къадар яшады.

Эски биналар маниасыз йыкъылды, тек христиан кильселери я да феодаль къалелери сыгъынгъанлары сакъланып къалгъан. Бойлеликнен, Ватикан тёпесининъ янында имтиязлы ерлешкен Адриан дюрбеси Аврелий диварлары къурулгъан вакъытта биле кичик къалеге чевирильди ве вакъыт кечтикче бир къач къамачавгъа даянгъан ве енъильмез папанынъ Азиз Мелек къалесине чевирильди.

Иттифакъдаш кучьлер Ромада, 1944 сенеси июнь айы

1798 сенеси франсызлар Романы запт этип, джумхуриет илян эттилер, папа VI Пиюс сюргюнликке меджбур олды ве анда вефат этти. Франсызлар 1798 сенеси австриялылар илерилеген сонъ Романы терк эттилер. VII Пиюс 1800 сенеси папа олды, амма 1808 сенеси Папалыкъ девлети лягъу этильген сонъ, Наполеон оны озь вазифесинде къалдырды. 1814 сенеси Наполеон девирильген сонъ, VII Пиюс Ромагъа къайтты.

1848 сенеси олгъан инкъиляп папа IX Пиюснынъ къачмасына ве 1849 сенеси франсызлар тарафындан тикленген Рома Джумхуриетининъ къыскъа бир омюрине себеп олды. Рома 1870 сенеси Италиянынъ пайтахты олды. 1922 сенеси фашистлер акимиетни эльге алдылар, Ватикан исе 1929 сенеси мустакъиль квазидевлет олды. Экинджи Джиан дженки вакътында Рома немселер тарафындан ишгъаль этильди, амма буюк йыкъынтылардан къуртулды ве 1944 сенеси азат этильди.

Рома дженктен сонъ 1950-нджи ве 1960-нджы сенелернинъ башында дженктен сонъки янъыдан къурув ве модернизациянынъ «итальян икътисадий муджизесининъ» бир къысмы оларакъ буюк инкишаф этти. Бу девирде, la dolce vita («татлы омюр») йылларында, Рома мода шеэрине чевирильди, шеэрнинъ танылгъан Cinecittà студиясында «Ben Hur», «Quo Vadis», «Рома байрамы» ве «La Dolce Vita» киби популяр классик фильмлер чыкъарылды. Эали артув тенденциясы 1980-инджи сенелернинъ орталарына къадар девам этти, о вакъыт коммунада 2,8 миллиондан зияде адам яшады. Бундан сонъ адамлар якъын шеэр дживарларына кочип башлагъанлары ичюн, эали яваш-яваш эксильди.

Тибернинъ Сант-Анджело къалеси ве Азиз Потьр базиликасы тарафына манзарасы. Август Фишер, 1895

Романынъ субтропик Акъ денъиз икълими бар. Энъ чокъ ягъмурлар къышта ягъа, язда ягъмурлар нисбетен сийрек ола. Икълимий къыш (яни орта куньлюк араретнинъ сыфырдан ашагъы тургъан девир) ёкъ. Къыш айларында арарет, адет узьре, 5-10 °Дж сынъырында тутула. Умумен, язлар пек узун ве сыджакъ, къышлар йымшакъ ве ягъмурлыдыр. Къышта аязлар ве къар ягъмасы сийрек ола, язда исе аванынъ арарети +40°Дж-тен зияде ола биле.

Романынъ икълим джедвели
Ян Фев Мар Апр Май Ийн Ийл Авг Сен Окт Ной Дек
Маx. аванынъ арарети (°Дж) 11,1 12,6 15,2 18,8 23,4 27,6 30,4 29,8 26,3 21,5 16,1 12,6 Ø 20,5
Мин. аванынъ арарети (°Дж) 4,5 5,4 7,2 9,8 13,3 17,2 19,6 19,4 16,9 12,8 9,3 6,4 Ø 11,8
Тынмалар (мм) 76 88 77 72 63 48 14 22 70 128 128 106 Σ 892
Кунешли саатлар (с/к) 4,3 4,7 6,6 7 8,6 9,4 10,8 9,9 8,1 6,4 4,1 3,3 Ø 6,9
Ягъмурлы куньлер (к) 6 6 8 8 6 4 2 2 5 6 8 8 Σ 69
А
в
а
н
ы
нъ

а
р
а
р
э
т
и
11,1
4,5
12,6
5,4
15,2
7,2
18,8
9,8
23,4
13,3
27,6
17,2
30,4
19,6
29,8
19,4
26,3
16,9
21,5
12,8
16,1
9,3
12,6
6,4
Ян Фев Мар Апр Май Ийн Ийл Авг Сен Окт Ной Дек
А
т
м
о
с
ф
э
р
а

й
а
къ
а
н
а
къ
л
а
р
ы
76
88
77
72
63
48
14
22
70
128
128
106
  Ян Фев Мар Апр Май Ийн Ийл Авг Сеп Окт Ной Дек


2022 сенеси Романыинъ эали пирамидасы
ЙылСайы
550 (м.э.) 35 000
509 (м.э.) 130 000
150 (м.э.) 300 000
1377 17 000
1861 194 500
1871 212 432
ЙылСайы
1881 273 952
1901 422 411
1911 518 917
1921 660 235
1931 930 926
1936 1 150 589
ЙылСайы
1951 1 651 754
1961 2 188 160
1971 2 781 993
1981 2 840 259
1991 2 775 250
2001 2 663 182
ЙылСайы
2011 2 617 175
2014 2 870 493 [11]
2015 2 864 348
2017 2 873 494 [12]
2018 2 872 800 [13]
2023 2 748 109 [14]


Икътисат ве сиясет

[денъиштир | кодуны денъиштир]
Романынъ иш районы, 1967 сенеси

Рома Италиянынъ пайтахтыдыр, шунынъ ичюн анда девлетнинъ бутюн эсас институтлары, шу джумледен президент, укюмет, парламент, Конституция Махкемеси ве Италия Джумхуриетининъ Юкъары Кассацион Махкемеси булуна. Ромада Италия ве Ватикандаки (даа догърусы, Мукъаддес Тахтдаки) бутюн мемлекетлернинъ дипломатик миссиялары бар. Бирлешкен Миллетлер Тешкилятынынъ базы ихтисаслашкъан агентликлерининъ штаб-квартиралары да Ромададыр, хусусан, Бирлешкен Миллетлернинъ Азыкъ ве кой ходжалыгъы тешкиляты, Халкъара кой ходжалыгъыны инкишаф эттирюв фонду, Дюнья ашайт программасы, Халкъара Медений мулькни къорчалав ве тиклев ильмий тедкъикъат меркези ве НАТО мудафаа колледжи.

Романынъ икътисадиятында агъыр санайы аман-аман ёкъ. Хызметлер, юксек технология ширкетлери (IT, аэрокосмос, мудафаа, телекоммуникация), араштырма, къуруджылыкъ ве тиджарет фаалиети (хусусан банк), эм де буюк туризмнинъ инкишафы пек динамик ве шеэр икътисадияты ичюн сонъ дередже муимдир. Рома Фьюмичино халкъара ава лиманында Италияда энъ буюгидир, шеэрде Италиянынъ буюк ширкетлери эксериетининъ штаб-квартиралары, эм де дюньянынъ 100 энъ буюк ширкетлеринден учюнинъ штаб-квартиралары булуна: «Enel», «Eni» ве «Telekom İtaliya»[15]. Рома агломерациясы $167,8 млрд УМВ бар эди, адам башына исе — $38.765[16].

Рома форумы, ортасында — Сатурн ибадетханесининъ сутунлары, оларнынъ артында — Септимий Севернинъ гъалебе кемерлери
Витториано
  1. https://tg24.sky.it/roma/2021/10/21/roberto-gualtieri-sindaco-giunta-roma
  2. Ravaglioli, Armando Roma anno 2750 ab Urbe condita. Rome: Tascabili Economici Newton, 1997. ISBN 978-88-8183-670-3
  3. Циркин, 2000, с. 214—215
  4. Росенберг, 1914, с. 1093
  5. Унгерн-Стернберг, 2000, с. 38
  6. Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. — СПб.: СЗКЭО, Издательский Дом «Кристалл», 2002. — С. 576. — ЫСБН 5-9503-0031-9.
  7. Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах. Под. ред. С. А. Токарева — М.:1980.
  8. 1 2 3 4 5 6 Стачиоли, 2019
  9. В. В. Латышев. Приск Панийский. Готская история (фр. 8) Архивная копия от 3 мартнынъ 2008 на Wайбаджк Маджхине. // ру:Вестник древней истории, № 4. 1948.
  10. Скржинская Е. Ч. Вступительная статья, перевод, комментарий // Иордан. О происхождении и деяниях гетов. Гетиджа. СПб., 1995. С. 320, прим. 589.
  11. http://www.demo.istat.it/bilmens2014gen/query.php?lingua=ita&Rip=S3&Reg=R12&Pro=P058&Com=91&submit=Tavola
  12. Пополазионе Ресиденте ал 1° Геннаио 2017Итальян Истатистик Энститюсю.
  13. Пополазионе Ресиденте ал 1° Геннаио 2018Итальян Истатистик Энститюсю.
  14. https://demo.istat.it/?l=it
  15. ДеДжарло, Сджотт. Тхе Wорлд'с 2000 Ларгест Публидж Джомпаниэс, Форбес (30 Марджх 2006).
  16. Глобал джитй ГДП 2011. Броокингс Ынститутион.
Къулланылгъан эдебият
Къошма эдебият
XIX асырнынъ китаплары
  • Х. Жордан, «Топограпхиэ дер Стадт Ром им Алтертхум» (т. I, 1878; т. II, 1871);
  • О. Гильберт, «Гесджхиджхте унд Топограпхиэ дер Стадт Ром им Алтертум» (I, 1883; II, 1885; III, 1890);
  • О. Риджхтер, «Топограпхиэ дер Стадт Ром» (в III т. Ыw. Муллер, «Хандбуджх дер Классисджхен Алтертумсwиссенсджхафт», Нёрдлинген, 1889);
  • Хюльсен эт Киэперт, «Формаэ урбис Ромаэ антикъуаэ аджджедит номенджлатор топограпхиджус» (Б., 1896).


Wikimedia Commons сайтында
Рома иле багълы ресимлер бар.