Qırq Azizler
Qırq Azizler
[deñiştir | kodunı deñiştir]
Obyektniñ tarihı ve bozuluvnıñ tarifi
[deñiştir | kodunı deñiştir]Çoqusı allarda abideniñ emiyeti onıñ adından añlaşıla: Qırq Azizler "Qırq muqaddes yer" dep manağa kele. Mezarlıqta epitafiyalar kompleksi de hususiy qıymet taşıy. Olarnıñ çoqusında “Qırımı” ya da “Kirimi” soyadları bar, yani “qırımlı”, “Qırım sakini”. Olar XIV-XV asırlarğa ait, eñ eskisi Mahmud al-Kiriminiñ qızı Şah-Hatunğa bağışlanğan, 1316 senesi ilk küz ayınıñ 18-incide qurulğan. Böylece, bu mezarlıqlar qırımtatar halqınıñ şekillenüv tarihını tesbit eteler.
Bu mezarlıq cenübiy-ğarbiy Qırım tarihında müim bir devirge ait, o vaqıt Qırım alanları memleketiniñ yerine Qırq-Yer beylik kele. Bu esnas sovetlerniñ "Mongol esirligi" ve "tatarlardan evelki ve soñki" vaqiaları ideologiyasına uymağan. As memleketinden Qırq-Yer beyliklerine keçüv, As memleketiniñ ükümdarlarınıñ XIV asırnıñ başında Altın Ordu han tahtı içün uruşta muvafaqiyetsiz iştirak etüvi ve, neticede, olarnıñ (ve halqınıñ) Qırımdan Bizansqa çıqışınen bağlıdır.
Qadimiy mezarlıq Eski-Yurt şeeriniñ ve daa evel belli olmağan XIII-XIV asırnıñ ortaları/soñu qasabalarınıñ civarında yerleşken edi. Yañı mesken, Eski-Yurt meskeniniñ daa evelde belli olmağan rayonı ola bilir. Şimdi onıñ territoriyası Bağçasaraynıñ terkibine kirdi – bu şeerniñ ayrı rayonı, Demiryol vokzalınıñ ğarbında yerleşe.
Mezarlıqnıñ hronologiyası – XIV asırnıñ başı-XX asırnıñ başı, bütün bu vaqıt devamında o, daima qullanıla edi. Qırımtatar sürgünligine qadar Qırq Azizler mezarlığı büyük edi: mında qabir taşları, rotondalar ve mağaralar bar edi. Bugün iç bir şey yoq. Sürgünlikten soñ mezarlıq hırsızlandı ve bütün taşlar qurucılıqqa çıqarıldı, amma 1925 senesi Bağçasaray müzeyiniñ tesisçisi Üsein Bodaninskiy etnografik ekspeditsiyanı teşkil etip, eñ qıymetli 20 mezar taşını çıqarıp oldı.
Şimdiki vaqıt
[deñiştir | kodunı deñiştir]Qırq Azizler mezarlığı Keriç-Aqyar yolunıñ qurucılığı vaqtında bayağı zarar kördi. 2016-2018 seneleri “yıqıluv altında” qanunsız arheologik qazma işleri yapıldı. Bu, XIV-XV asırlarnıñ mezarlığı edi. Nekropolden ğayrı, 2018 senesi abideniñ merkeziy qısmında, eki tepe arasındaki adsız qumda, XIII asırnıñ soñu-XIV asırnıñ ortası/soñu mezarlığı açıldı. Abideniñ umumiy viran etilgen meydanlığı 1 gektardan ziyade, 153 mezar ve abideniñ şarqiy qısmına ait edi.
“Qurtarıcı” arheologik qazmalarında peyda olğan meseleler, yañı qurulğan infrastruktura obyektlerinde işğal akimiyeti organları tarafından adette bildirilmey. 2017 senesiniñ işleri bozuluvlarnen keçirildi dep aytmaq mümkün, çünki 2018 senesi diger ekspeditsiyanıñ qanunsız qazma işleri endi tedqiq etilgen bölükke (2017 senesi bölükniñ cenübiy-ğarbiy qısmı) qayttı.
Arheologik qazmalarda ekskavatornıñ kütleviy qullanuvı atta derc etilgen tedqiqat neticelerinden belli: aman-aman bütün mezarlar terenliginiñ yarısını qazıp çıqqanlar. Böyle usul qullanılsa, topraqnıñ kündüz yüzü seviyesinde şekillengen medeniy qatı bütünley ğayıp ola.
Bu qanunsız qazmalarda abideniñ sıñırları bayağı eksildi. Bundan da ğayrı, topraqnıñ boş teşkilâtı bozulğan edi: mezarlıq öz taşıyıcı-evi Eski-Yurtadan müim bir müendislik obyektinen ayırılğan edi. Mezarlıq taşıyıcı qasabasınen yarnıñ bir qısmı yoq etildi.
Qırq Azizler avtomobil yolunıñ qurulmasınen Bağçasaraynıñ bu köşesiniñ manzarası deñiştirildi. Şimdi bu Qırq Azizler degil – bu işğal etilgen topraqta vilâyet şeeriniñ adiy bir aylanuvıdır.
Mesüliyetli şahıslar
[deñiştir | kodunı deñiştir]Qanunsız arheologik qazmalarda Kirilko Vladimir Petroviç (A.H. Halikova adına Tatarstan Cumhuriyeti ilimler akademiyasınıñ Rusiye Arheologiya İnstitutı) ve Voloşınov Aleksey Aleksandroviç (Rusiye ilimler akademiyasınıñ Arheologiya institutı) iştirak etkenler.