Orta iklim quşağı

Yeşil renknen aydınlatılğan orta araretli mıntaqalar olğan dünya haritası.

Orta iklim quşağı — Zeminniñ orta enlikleriniñ iklim quşağıdır, qararnen şimaliy enlikniñ 40°-65° ve cenübiy enlikniñ 42°-58° arasında^[1]. Orta iklim quşaqları qararnen bütün yer yüzüniñ 25% qaplap alır. Orta iklim quşağı — ğarbiy ava kütleleriniñ avuştırıluvınıñ quşağıdır, bütün yıl mında yağmur ve qar yağmaları tarzında atmosfera yağanaqlarını ketirgen ğarbiy yeller üküm sürer. Yaz orta sıcaq (+10°…+32°С), qış olduqça suvuq (+4°С…-30°С) olur. Yıllıq yağanaqlar qararı qıtalarnıñ çetlerinde (1000-3000 mm) ve içinde (100 mm — Asiyanıñ içerisindeki yerleri, Moğol antisiklonı üküm sürer) pek farqlanır. Yıl mevsimleriniñ farqı olduqça ifadelidir.

Tarqaluv

Orta iklim quşağı Şimaliy Amerika ve Avrasiyanıñ orta enlikleriniñ üstünde (40°-45°-ten qutup tögeregine qadar) keñ yolaqnen uzanır, cenübiy yarımkürrede tek Cenübiy Amerikanıñ çetlerine (Patagoniya, Ateşli yer), Antarktik yarımadasınıñ şimaliy qısmına, Tasmaniyanı ve Yañı Zelandiyanıñ Cenübiy adasına biraz toqunır. Ukrayina onıñ içinde, orta qıtaviy iklim alt çeşitiniñ çevresinde bütünley yerleşir. Bu teritoriyalarnıñ üstünde aktiv siklonik areketli alçaq basım etrafı peyda olur. Orta iklim quşağınıñ eki müim alt çeşiti bar.

Qıtaviy orta iklim

Qıtaviy orta iklim Şimaliy Amerika ve Asiyanıñ iç yerlerinde tarqalğan. Siklonlar mında olduqça siyrek olıp keçer. Yaz sıcaq (+17°…+26°С), qış suvuq (-10°…-24°С) ve dayanıqlı qar örtüli olur. Bu iklimniñ alt çeşiti eñ yahşı Yaqutiyada körünir — qış buzları -40°С, quru ava, yağanaqlarnıñ deyerlik yoq olması (yılda 400-600 mm). Deñizden qıtaviyge keçici iklimniñ etrafı esasen Merkeziy Avropanıñ territoriyalarını qaplap alır. Okeandan uzaqlaşqanda yaz ve qış araretiniñ amplitudası köterilir: qış bayağı suvuq olur. Yazda suvuq mevsimden daa ziyade yağanaqlar olur. Şarqiy Avropanıñ territoriyasında (Uralğa qadar) iklim orta qıtaviy sayılır.

Deñiz orta iklimi

Deñiz orta iklimi qıtalarnıñ ğarbiy çetleriniñ üstünde üküm sürer. O, okeanlardan kelgen ğarbiy yellerniñ doğrudan-doğru iştiraginen şekillenir. Yaz salqın (+15°…+20°С), qış issi (+5°С-den daa yüksek) olur. Atmosfera yağanaqları bütün yıl devamında yeterli miqdarda (500—1000 mm, dağlarda — 6000 mm-ge qadar) yağar. Avropada bu iklimniñ alt çeşiti muntazam Atlantikadan kelgen deñiz ava kütleleriniñ tesiri altında şekillenir. Mında yaz salqın, qış Skandinav yarımadasınıñ yalı boyunda bile nisbeten issi olur. Atlantik siklonlar keçkende ava tez deñişir: yazda ava suvumaları, qışta ava yımşamaları ola bilir.

Avrasiyanıñ şarqiy civarında, Kamçatka yarımadasından Koreya yarımadasına qadar muson iklimi üküm sürer. Muntazam yellerniñ metanetli mevsimlik deñişüvi yıl devamında yağanaqlarnıñ üleştirilüviniñ manzarasına tesir eter. Qışta mında suvuq musonlar deñizge taraf esip, açıq quru suvuq (-20°…-27°С) avanı yaratır. Yazda Tınç okeandan kelgen musonlar qıtağa dımlıq ketirir. Kamçatkada ve Sahalinde 1600—2000 mm (yıllıq qararınıñ 75%-ge yaqın) yağar.

Biota

Bayağı meydanlıq tarqaluvı ve mevsimlik sıcaqlıq ve dımlıqnıñ deñişmeleri çeşit (hususan Şimaliy yarımkürrede körülgen) lanşaftlarnıñ şekillenmesi içün şarait yaratır. Orta ilkim quşaqlarınıñ içinde böyle tabiy mıntaqalar ayırılır^[1]:

okeanik toğaylar,
bir qaç orman mıntaqası,
orman çölü,
çöller,
yarımsahralar ve sahralar.

Orta iklim quşağınıñ içindeki okeanlarğa bayağı yıllıq araret ve tuzluqnıñ deñişmeleri, zengin organik dünya hastır^[1].

Qaydlar

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М.П.Бажан ; редкол.: О.К.Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974-1985.

Edebiyat

Алисов Б. П., Полтараус Б. В. Климатология. — М.: Издательство Московского университета, 1962. 225 стор.

[УРЕ-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М.П.Бажан ; редкол.: О.К.Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974-1985.

[1]