Kompyuter programmaları
Kompyuter programmaları ya da programma teminatı (inglizce software) — kompyuter, telefon ya da başqa elektron cihazlar içün yazılğan programmalar ve olarğa bağlı vesiqalar toplamıdır.[1] Programma cihazğa ne yapmaq kerek olğanını köstergen komandalardan ibarettir. Programma yardımınen cihaz malümatnı işley, saqlay, köstere ya da yollay.
Programma teminatı teçhizattan (inglizce hardware) farqlıdır. Protsessor, operativ afıza, disk, ekran ve klaviatura kibi tutıp körmek mümkün olğan kompyuter ya da telefon parçalarına teçhizat deyler. Teçhizat ve programmalar bir-birini tamamlay: programmalar teçhizattan faydalana, teçhizat ise olarnıñ komandalarını yerine ketire.
Çeşitleri
[deñiştir | kodunı deñiştir]Programmalarnı vazifesine köre üç esas çeşitke ayırmaq mümkün: sistema programmaları, ameliy programmalar ve ya qullanımlar ve programmacılıq aletleri.[2]
Sistema programmaları
[deñiştir | kodunı deñiştir]Sistema programmaları kompyuterni ve oña bağlı cihazlarnı idare ete. Diger programmalar da olar yardımınen çalışa. İşletüv sistemaları (Windows, Linux, MacOS, Android, iOS kibi), drayverler ve hızmet programmaları bu çeşit programmalardandır.
İşletüv sisteması kompyuterniñ afızasını, fayllarını ve bağlı cihazlarını idare ete. O, diger programmalarnı işlete ve olarğa teçhizattan faydalanmağa imkân bere.
Qullanımlar (ameliy programmalar)
[deñiştir | kodunı deñiştir]Qullanımlar (inglizce application) qullanıcığa belli bir işni yapmağa yardım ete. Metin ve resim türlendirgiçleri, brauzerler, oyunlar, mobil qullanımlar ve malümat toplamlarını idare etken programmalar bu çeşit programmalardandır.

Programmacılıq aletleri
[deñiştir | kodunı deñiştir]Bu programmalar programmacılarğa yañı programmalar yaratmağa yardım ete. Kod yazmaq içün qullanılğan türlendirgiçler, quraştırıcılar, yorayıcılar ve testlev aletleri bu çeşit programmalardandır.
Bu ayırma qatıy degil: bazı programmalar birden ziyade vazife becere.
Programmalar nasıl çalışa
[deñiştir | kodunı deñiştir]Programmacı programmanı programmalav tilinde yaza. Programmalav tilinde yazılğan komandalarga kod deyler. Quraştırıcı (inglizce compiler) ya da yorayıcı (inglizce interpreter) bu kodnı kompyuter yerine ketire bilgen şekilge çevirir.
Programma qattı diskte ya da başqa malümat taşıyıcısında fayl olaraq saqlana. O işletilgende, işletüv sisteması onı operativ afızağa yükley. Soñ protsessor programmanıñ komandalarını yerine ketire.
Bazı programmalar doğrudan-doğru qullanıcınıñ cihazında işletile. Bazıları ise serverde çalışa ve internet vastasınen qullanıla. Ortaq standartlar ve protokollar farqlı programma ve cihazlarğa malümat alışıp-bermege imkân bere.
Nazariy temel
[deñiştir | kodunı deñiştir]1936 senesi ingliz riyaziyatçısı Alan Türing komandalarnı belli bir sıra ile yerine ketirgen nazariy bir maşna tasvir etti. Bu modelge «Türing maşnası» deyler. Bu model algoritmlerni ve esaplavnıñ imkânlarını tetqiq etmek içün qullanıla.[3]
Programma azırlav
[deñiştir | kodunı deñiştir]Programma azırlav bir qaç basamaqtan ibarettir. Eñ evel programmanıñ vazifeleri ve qullanıcıları belgilenir. Soñ onıñ qurulışı planlaştırıla ve kodu yazıla. Bundan soñ programma testlene: doğru çalışıp-çalışmağanı teşkerile, hataları tapıla ve tüzetile. Azır programma qullanıcılarğa tarqatıla ya da serverge qurula.
Programmanıñ vesiqaları da azırlana. Olarda programmanı nasıl qurmaq ve qullanmaq kerek olğanı añlatıla. Programmacılar programmanı daa soñ da yañarta: hatalarını tüzete, telükesizligini arttıra ve yañı imkânlar qoşa.
Litsenziyalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]Programmanı qullanmaq şartları litsenziyada yazıla. Litsenziyada programmanı qullanmaq, kopiyalamaq, deñiştirmek ve tarqatmaq şartları kösterile.
Yapıq programmalarnıñ kodu adette qullanıcılarğa berilmey. Programma saibi onı kopiyalamağa, deñiştirmege ya da tarqatmağa sıñır qoya bilir.
Serbest programmanıñ litsenziyası qullanıcıqa programmanı er angi maqsatnen işletmege, kodunı ögrenmege ve deñiştirmege, asıl ya da deñiştirilgen nushalarını tarqatmağa izin bere.[4] «Serbest» sözü mında «bedava» demek degildir: serbest programma bedava da, paralı da ola bilir.
Açıq programmanıñ kodu qullanıcılarğa berile. Lâkin tek kodnı körmek yeterli degil: litsenziya programmanı qullanmağa, deñiştirmege ve tarqatmağa da izin bermeli.[5]
Bazı yapıq programmalar bedava tarqatıla. Lâkin programma tek bedava tarqatılğanı içün serbest sayılmay. Sınav versiyası belli bir müddet ya da sıñırlı imkânlarnen bedava berile; soñ ücret ödemek kerek ola bilir.
Zarar ketirgen programmalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]Bütün programmalar qullanıcığa fayda bermek içün yapılmay. Bazıları fayllarnı bozmaq, şahsiy malümatnı hırsızlamaq, qullanıcı istemegen reklamalar köstermek ya da cihaznı gizli olaraq idare etmek içün yaratıla. Böyle programmalarga zarar ketirgen programmalar deyler. Kompyuter virusları da bu çeşit programmalardandır.
Cihaznı qorçalamaq içün işletüv sistemasını ve diger programmalarnı vaqtında yañartmaq, programmalarnı tek işançlı menbalardan endirip qurmaq ve antivirus qullanmaq kerek.
Daa baqıñız
[deñiştir | kodunı deñiştir]Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- ↑ Software(ing.). NIST Computer Security Resource Center. 2026 oktâbrniñ 10 teşkerilgen.
- ↑ What Is Software Development?(ing.). IBM. 2026 oktâbrniñ 10 teşkerilgen.
- ↑ Turing, Alan M. (1936). "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem". Proceedings of the London Mathematical Society (in İngilizce). 42 (1): 230–265. doi:10.1112/plms/s2-42.1.230.
- ↑ What is Free Software?(ing.). GNU Project. 2026 oktâbrniñ 10 teşkerilgen.
- ↑ The Open Source Definition(ing.). Open Source Initiative. 2026 oktâbrniñ 10 teşkerilgen.